CRP – białko C-reaktywne

Czym jest CRP i dlaczego rośnie w stanie zapalnym

CRP, czyli białko C-reaktywne, to białko wytwarzane przez wątrobę. Należy do tak zwanych białek ostrej fazy – substancji, których stężenie we krwi gwałtownie rośnie, gdy organizm broni się przed zakażeniem lub reaguje na uszkodzenie tkanek. Sygnałem dla wątroby są cytokiny, czyli przekaźniki stanu zapalnego, przede wszystkim interleukina 6.

CRP przyczepia się do powierzchni bakterii i uszkodzonych komórek, oznaczając je dla układu odpornościowego, który potem je usuwa. U zdrowego człowieka we krwi jest go bardzo mało. W zakażeniu stężenie zaczyna rosnąć już po 6–8 godzinach, szczyt osiąga po około dwóch dobach i może wzrosnąć nawet kilkaset razy. Po opanowaniu zapalenia spada szybko – o mniej więcej połowę w ciągu doby. Ta szybka dynamika sprawia, że kolejne badania laboratoryjne wykonane w odstępie dwóch, trzech dni dobrze pokazują, czy zapalenie słabnie.

Dzięki temu CRP należy do najbardziej przydatnych badań laboratoryjnych w ocenie stanu zapalnego. Reaguje znacznie szybciej niż odczyn Biernackiego (OB), więc lepiej nadaje się do śledzenia ostrych zakażeń. Laboratoria oznaczają je metodami automatycznymi, a wersję wysokoczułą (hs-CRP), która mierzy bardzo małe stężenia, wykorzystuje się w kardiologii.

Kiedy wykonuje się badanie CRP

CRP zleca się przede wszystkim przy podejrzeniu zakażenia: gorączce, kaszlu, bólu ucha, bólu przy oddawaniu moczu czy bólu brzucha. To badanie laboratoryjne pomaga lekarzowi ocenić, czy infekcja jest raczej łagodna, czy poważniejsza, i – razem z badaniem pacjenta – zdecydować, czy potrzebny jest antybiotyk. W przychodniach, także pediatrycznych, coraz częściej używa się szybkich testów CRP z kropli krwi, których wynik jest znany po kilku minutach. Taki test nie zastępuje w pełni oznaczenia w laboratorium, ale w codziennej praktyce zwykle wystarcza.

CRP służy też do kontroli leczenia. Spadek stężenia po kilku dniach antybiotykoterapii świadczy o tym, że leczenie działa, a brak spadku w kolejnym badaniu laboratoryjnym – że trzeba szukać przyczyny. W reumatologii i gastroenterologii CRP pomaga oceniać aktywność chorób zapalnych, takich jak reumatoidalne zapalenie stawów czy choroba Leśniowskiego-Crohna. Jest też częścią pakietu kardiologicznego.

• podejrzenie zakażenia bakteryjnego (zapalenie płuc, dróg moczowych, zatok, ropień)
• gorączka bez uchwytnej przyczyny
• kontrola skuteczności antybiotykoterapii
• ocena powikłań po operacji
• monitorowanie chorób reumatycznych i zapalnych jelit
• hs-CRP – uzupełniająca ocena ryzyka chorób serca i naczyń

Jak przygotować się do badania CRP

Krew do tego badania laboratoryjnego pobiera się z żyły – w punkcie pobrań każdego laboratorium trwa to chwilę. Do zwykłego oznaczenia CRP nie trzeba być na czczo, ale gdy lekarz zleca jednocześnie inne badania laboratoryjne, na przykład glukozę czy lipidogram, lepiej przyjść rano po nocnej przerwie w jedzeniu. W laboratorium wystarczy jedna probówka, z której oznacza się też inne parametry biochemiczne.

Jeśli celem jest hs-CRP i ocena ryzyka sercowo-naczyniowego, ważne jest, by w dniu badania być zdrowym. Nawet zwykłe przeziębienie, uraz, zabieg stomatologiczny czy zaostrzenie choroby przewlekłej podnoszą CRP i fałszują ocenę. Zaleca się odczekać co najmniej dwa tygodnie po ustąpieniu infekcji, a wynik często potwierdza się drugim oznaczeniem. Wysiłek ekstremalny, na przykład bieg maratoński, też przejściowo podnosi CRP. Laboratoria nie wymagają osobnego przygotowania do hs-CRP poza tym, by przyjść w dobrym zdrowiu.

Norma CRP i jak czytać wynik z laboratorium

W Polsce CRP najczęściej podaje się w miligramach na litr (mg/l). U większości zdrowych dorosłych wynosi poniżej około 5 mg/l, choć część laboratoriów przyjmuje próg 10 mg/l. Niektóre laboratoria podają wynik w mg/dl – wtedy wartość jest dziesięć razy mniejsza (5 mg/l to 0,5 mg/dl). Warto zwracać uwagę na jednostkę, bo pomyłka łatwo prowadzi do niepotrzebnego niepokoju. Obowiązuje zakres referencyjny podany na wydruku. Różnice wynikają z metod, które stosują poszczególne laboratoria, i z przyjętych progów.

Orientacyjnie lekarze przyjmują, że wartości do około 10–40 mg/l częściej towarzyszą infekcjom wirusowym i łagodnym stanom zapalnym, a wartości powyżej około 100 mg/l przemawiają za zakażeniem bakteryjnym lub poważnym stanem zapalnym. To jednak tylko wskazówka – zdarzają się wirusy podnoszące CRP wysoko i zakażenia bakteryjne we wczesnej fazie z niskim CRP. Wynik tego badania laboratoryjnego ocenia się zawsze razem z objawami, morfologią krwi i badaniem lekarskim.

Dla hs-CRP przyjmuje się, że stężenie poniżej 1 mg/l oznacza niskie, 1–3 mg/l umiarkowane, a powyżej 3 mg/l podwyższone ryzyko sercowo-naczyniowe. Wynik powyżej 10 mg/l w tym badaniu laboratoryjnym wskazuje raczej na trwający stan zapalny i nie nadaje się do oceny ryzyka – trzeba go powtórzyć po wyzdrowieniu.

Podwyższone CRP – co może oznaczać

Najczęstszą przyczyną podwyższonego CRP są zakażenia – szczególnie bakteryjne, takie jak zapalenie płuc, odmiedniczkowe zapalenie nerek, zapalenie wyrostka robaczkowego czy ropnie. Przy bardzo wysokim CRP i podejrzeniu sepsy lekarz w szpitalu oznacza też prokalcytoninę, która lepiej odróżnia zakażenie bakteryjne od innych przyczyn zapalenia. Często pomocna jest również ocena liczby neutrofili. W wielu laboratoriach szpitalnych oba te badania laboratoryjne wykonuje się całodobowo, z wynikiem w ciągu godziny.

• zakażenia bakteryjne, rzadziej wirusowe i grzybicze
• choroby reumatyczne i zapalenia naczyń
• nieswoiste zapalenia jelit
• urazy, oparzenia, stan po operacji (zwykle przejściowo przez kilka dni)
• zawał serca, zapalenie trzustki, zakrzepica
• nowotwory
• otyłość, palenie, cukrzyca – zwykle łagodny, przewlekły wzrost hs-CRP

Niskie CRP – czy to coś znaczy

Niskie CRP jest stanem prawidłowym i oznacza brak istotnego stanu zapalnego w chwili badania. Nie istnieje „zbyt niskie” CRP, które wymagałoby leczenia. Trzeba jednak pamiętać, że na samym początku zakażenia CRP może jeszcze nie zdążyć wzrosnąć – jeśli objawy się nasilają, lekarz może zlecić powtórzenie badania laboratoryjnego po kilkunastu godzinach. Niektóre choroby, na przykład toczeń, mogą przebiegać z niewielkim wzrostem CRP mimo aktywnego zapalenia.

CRP na NFZ i prywatnie, czas oczekiwania

Na NFZ badanie zleca lekarz, który uzna je za potrzebne w diagnostyce – lekarz rodzinny, pediatra lub specjalista. Prywatnie CRP wykonuje się bez skierowania w praktycznie każdym punkcie pobrań; w Szczecinie badanie oferuje większość laboratoriów, a wynik bywa dostępny już po kilku godzinach. Szybki test CRP w gabinecie daje wynik w kilka minut.

Z wynikiem wróć do lekarza, który zlecił badanie krwi. Pomocne są informacje o objawach, ich początku i przyjmowanych lekach. Gdy CRP jest podwyższone bez wyraźnej przyczyny, lekarz zleca dalsze badania laboratoryjne, na przykład oznaczenie interleukiny 6 w szpitalu albo badania obrazowe, a czasem kieruje do reumatologa. Przy wizycie warto mieć wydruk z laboratorium lub dostęp do wyniku w telefonie.

Kiedy z wysokim CRP pilnie do lekarza

Bardzo wysokie CRP, zwłaszcza powyżej około 100–200 mg/l, połączone z wysoką gorączką, dreszczami, przyspieszonym oddechem, spadkiem ciśnienia, splątaniem lub silnym bólem brzucha, może świadczyć o ciężkim zakażeniu, w tym sepsie. W takiej sytuacji nie czekaj na wizytę – jedź na SOR lub dzwoń pod 112. U niemowląt i małych dzieci niepokojące są także apatia, brak chęci do picia i wysypka, która nie blednie pod uciskiem szklanki. Wynik z laboratorium jest wtedy tylko jednym z sygnałów – o pilności decydują objawy.