Amylaza
Amylaza to enzym trawiący skrobię, wytwarzany przez trzustkę i ślinianki – jej oznaczenie we krwi lub w moczu to badanie laboratoryjne wykonywane przy ostrym bólu brzucha.
- Rodzaj: badanie – wątroba, trzustka i drogi żółciowe
- Materiał: krew, mocz
- Inne nazwy: alfa-amylaza, diastaza, amylaza w surowicy, amylaza w moczu, amylaza trzustkowa, AMY
- Czas oczekiwania na wynik: w trybie pilnym w ciągu 1–2 godzin; planowo zwykle tego samego lub następnego dnia
Jak przygotować się do badania
- Do planowego badania przyjdź rano, na czczo, po około 8 godzinach bez jedzenia; przy nagłym bólu brzucha krew pobiera się od razu, bez przygotowania.
- Przez 1–2 dni nie pij alkoholu.
- Powiedz lekarzowi o lekach, ciąży i chorobach nerek.
- Przy badaniu moczu oddaj próbkę do pojemnika z punktu pobrań – zwykle jednorazową porcję, czasem dobową zbiórkę.
- Kobiety nie powinny oddawać moczu do badania w czasie miesiączki, jeśli nie jest to pilne.
Normy – przykładowe zakresy referencyjne
| Parametr | Zakres | Uwagi |
|---|---|---|
| Amylaza całkowita w surowicy – dorośli | zwykle ok. 25–125 U/l | zakres silnie zależy od metody i laboratorium |
| Amylaza trzustkowa w surowicy | zwykle do ok. 50–60 U/l | oznaczana w części laboratoriów |
| Amylaza w moczu (próbka jednorazowa) | wyraźnie wyższa niż we krwi, np. do kilkuset U/l | zależnie od metody i stężenia moczu |
Zakresy są orientacyjne. Rozstrzyga zakres referencyjny wydrukowany na wyniku – laboratoria stosują różne metody i odczynniki.
Czym jest amylaza i skąd pochodzi
Amylaza to enzym trawienny, który rozkłada skrobię – na przykład z pieczywa, ziemniaków czy makaronu – na prostsze cukry. Organizm wytwarza dwa główne rodzaje amylazy. Amylaza ślinowa powstaje w śliniankach i zaczyna trawienie już w ustach. Amylaza trzustkowa jest wydzielana przez trzustkę do dwunastnicy i kontynuuje trawienie w jelicie.
Niewielka ilość amylazy stale przedostaje się do krwi, a ponieważ cząsteczka enzymu jest mała, nerki usuwają ją z moczem. Gdy trzustka lub ślinianki są uszkodzone albo w stanie zapalnym, do krwi trafia dużo więcej enzymu. To badanie laboratoryjne mierzy aktywność amylazy w surowicy lub w moczu i pomaga ocenić, czy przyczyną dolegliwości może być trzustka.
Większość laboratoriów oznacza amylazę całkowitą, czyli sumę enzymu ślinowego i trzustkowego. Niektóre laboratoria oferują też oddzielne oznaczenie amylazy trzustkowej, które jest bardziej swoiste dla chorób trzustki. Na wydruku z laboratorium zwykle widać, który rodzaj enzymu oznaczono.
Kiedy wykonuje się badanie amylazy
Najważniejszym wskazaniem jest podejrzenie ostrego zapalenia trzustki – nagły, silny ból w nadbrzuszu, często promieniujący do pleców, z nudnościami i wymiotami. W takiej sytuacji amylazę oznacza się na SOR razem z lipazą, która jest dziś badaniem laboratoryjnym pierwszego wyboru. Amylazę w badaniach laboratoryjnych ocenia się także w innych sytuacjach:
- obrzęk i ból ślinianek, np. podejrzenie świnki lub kamicy ślinianek,
- kontrola przebiegu zapalenia trzustki i wykrywanie jego powikłań, np. torbieli rzekomej,
- ocena po zabiegach na drogach żółciowych i trzustce, np. po ECPW,
- niewyjaśnione, przewlekle podwyższone wyniki amylazy we wcześniejszych badaniach laboratoryjnych,
- ostry ból brzucha o niejasnej przyczynie – jako jedno z wielu badań krwi.
Amylaza we krwi i w moczu – przygotowanie i pobranie
Amylazę we krwi oznacza się w surowicy pobranej z żyły – to zwykłe badanie krwi. Jeśli badanie jest planowe, laboratoria zalecają przyjście rano, na czczo. Przy nagłym bólu brzucha nie czeka się na nic – krew pobiera się od razu, a laboratorium szpitalne wydaje wynik w ciągu godziny lub dwóch.
Amylazę można też oznaczyć w moczu. Badanie moczu na amylazę wykonuje się z próbki jednorazowej, najlepiej porannej, a czasem z dobowej zbiórki moczu. Amylaza w moczu utrzymuje się na podwyższonym poziomie nieco dłużej niż we krwi, dlatego bywa pomocna, gdy pacjent zgłasza się kilka dni po początku dolegliwości. Pojemnik na mocz najlepiej pobrać w punkcie pobrań albo kupić w aptece, a próbkę dostarczyć do laboratorium w ciągu około dwóch godzin.
Niekiedy lekarz zleca jednocześnie badanie krwi i badanie moczu, by obliczyć tak zwany klirens amylazy w stosunku do kreatyniny. Pomaga to rozpoznać makroamylazemię – niegroźny stan, w którym amylaza łączy się z przeciwciałami w duże cząsteczki, których nerki nie wydalają.
Normy amylazy i jak czytać wynik
Aktywność amylazy podaje się w jednostkach na litr (U/l). Zakresy referencyjne bardzo różnią się między laboratoriami, bo laboratoria stosują różne metody i odczynniki. U większości dorosłych górna granica normy we krwi wynosi około 100–125 U/l dla amylazy całkowitej. W moczu wartości są kilkukrotnie wyższe. Zawsze rozstrzyga zakres wydrukowany przez laboratorium obok wyniku.
Przy podejrzeniu ostrego zapalenia trzustki znaczenie ma wzrost amylazy lub lipazy co najmniej trzykrotnie powyżej górnej granicy normy. Taki wynik, razem z typowym bólem brzucha lub zmianami w badaniu obrazowym, pozwala rozpoznać chorobę według międzynarodowych kryteriów. Mniejsze podwyższenia są mniej swoiste i mogą mieć wiele przyczyn.
Amylaza we krwi rośnie szybko, w ciągu kilku godzin od początku zapalenia trzustki, i zwykle wraca do normy po 3–5 dniach. Dlatego wynik w normie u osoby, która ma dolegliwości od tygodnia, nie wyklucza choroby. Wysokość amylazy nie mówi też, jak ciężkie jest zapalenie – o tym świadczą stan chorego, inne badania laboratoryjne, takie jak stężenie CRP i morfologia, oraz badania obrazowe.
Podwyższona amylaza – możliwe przyczyny
Najważniejszą przyczyną jest ostre zapalenie trzustki, wywołane najczęściej kamicą żółciową lub alkoholem, rzadziej bardzo wysokimi triglicerydami, lekami lub zabiegiem endoskopowym. Amylaza rośnie też w zaostrzeniach przewlekłego zapalenia trzustki i przy torbielach trzustki, choć w zaawansowanym przewlekłym zapaleniu trzustki może być już prawidłowa.
W badaniach laboratoryjnych amylaza ślinowa rośnie w zapaleniu ślinianek, w tym w śwince, oraz przy kamicy ślinianek. Wynik podnoszą również choroby, w których enzym przedostaje się do jamy brzusznej lub krwi z innych narządów: perforacja wrzodu, niedrożność lub niedokrwienie jelit, pęknięta ciąża pozamaciczna. Niewydolność nerek zmniejsza wydalanie amylazy, więc jej stężenie we krwi rośnie, choć trzustka jest zdrowa.
Przewlekle podwyższona amylaza we krwi przy niskiej amylazie w moczu i braku objawów często oznacza makroamylazemię. Rozpoznanie potwierdzają specjalistyczne laboratoria. To niegroźna cecha, która nie wymaga leczenia, ale warto ją rozpoznać, by uniknąć niepotrzebnych badań laboratoryjnych i obrazowych w przyszłości.
Obniżona amylaza – czy ma znaczenie
Niska amylaza zwykle nie ma znaczenia klinicznego, a wiele laboratoriów nie podaje nawet dolnej granicy normy. Może towarzyszyć zaawansowanemu przewlekłemu zapaleniu trzustki lub mukowiscydozie, gdy trzustka produkuje mniej enzymów, a także otyłości i podwyższonym triglicerydom. Do oceny, czy trzustka wytwarza wystarczająco dużo enzymów trawiennych, służy jednak inne badanie – elastaza trzustkowa w kale.
Amylaza na NFZ i prywatnie – z czym iść do lekarza
Amylazę zleca lekarz w ramach diagnostyki bólu brzucha i chorób trzustki – lekarz rodzinny, internista, gastroenterolog, chirurg. Na SOR i w szpitalu jest oznaczana rutynowo przy ostrym bólu brzucha. Prywatnie badanie krwi i moczu na amylazę można wykonać bez skierowania w większości laboratoriów, a wynik zwykle otrzymasz tego samego dnia.
Pamiętaj, że przy silnym bólu brzucha nie należy robić badań laboratoryjnych prywatnie w laboratorium i czekać na wynik – trzeba od razu zgłosić się do lekarza lub na SOR. Jeśli wynik jest podwyższony, a objawów brak, zabierz na wizytę wyniki z laboratorium, w tym wcześniejsze, i listę leków.
Kiedy pilnie do lekarza – objawy zapalenia trzustki
Natychmiast zgłoś się na SOR lub wezwij pomoc pod numerem 112, jeśli pojawi się silny, ciągły ból w nadbrzuszu promieniujący do pleców, uporczywe wymioty, gorączka, przyspieszone tętno, duszność lub zażółcenie skóry. Ostre zapalenie trzustki może mieć ciężki przebieg i wymaga leczenia w szpitalu.
Również obrzęk ślinianek z wysoką gorączką i silnym bólem głowy wymaga pilnej konsultacji lekarskiej, bez czekania na badania laboratoryjne.
Najczęstsze pytania
Co lepiej zbadać przy podejrzeniu zapalenia trzustki – amylazę czy lipazę?
Obecne zalecenia wskazują lipazę jako badanie z wyboru, bo jest bardziej swoista dla trzustki i dłużej utrzymuje się na podwyższonym poziomie. Amylaza bywa oznaczana równolegle w tym samym badaniu laboratoryjnym, ale samo jej podwyższenie mniej mówi o trzustce.
Czy amylaza w moczu jest lepsza niż we krwi?
Badanie moczu na amylazę może pomóc, gdy od początku objawów minęło kilka dni, bo w moczu enzym utrzymuje się dłużej. Zwykle jednak podstawą jest badanie krwi, a amylazę w moczu traktuje się jako uzupełnienie.
Co to jest makroamylazemia?
To niegroźny stan, w którym amylaza łączy się we krwi z białkami w duże cząsteczki. Nerki nie mogą ich wydalić, więc amylaza we krwi jest stale podwyższona, a w moczu niska. Nie wymaga leczenia, ale warto mieć to rozpoznanie zapisane w dokumentacji i pokazywać je przy kolejnych badaniach laboratoryjnych.
Czy alkohol podnosi amylazę?
Nadużywanie alkoholu jest jedną z głównych przyczyn zapalenia trzustki, a wtedy amylaza rośnie. Dlatego przed planowym badaniem warto przez 1–2 dni nie pić alkoholu, a przy częstym piciu – omówić to z lekarzem.
Gdzie zrobić to badanie w Szczecinie
Krew do tego badania pobiera się w punkcie pobrań, a próbkę bada laboratorium. W Szczecinie amylaza wykonuje wiele laboratoriów – w naszym katalogu jest 78 laboratoriów i punktów pobrań. Przed wizytą sprawdź w wybranym laboratorium, czy wykonuje to oznaczenie na miejscu i jak długo czeka się na wynik.
Synevo – punkt pobrań, ul. Hrubieszowska 22/a
ul. Hrubieszowska 22/a, Szczecin Gumieńce
- teraz zamknięte
Z wynikiem do lekarza
Wynik badania krwi najlepiej omówić z lekarzem, który je zlecił. W razie potrzeby pomoże: gastroenterolog, chirurg, internista.
Powiązane badania laboratoryjne
- Lipaza – Lipaza we krwi – czym jest, kiedy się ją oznacza, normy, co oznacza wynik trzykrotnie powyżej normy, inne przyczyny podwyższonej lipazy i czym różni się od amylazy.
- Próby wątrobowe – ALT, AST, GGTP, fosfataza alkaliczna, bilirubina i albumina. Co mierzą próby wątrobowe, jak się do nich przygotować, co oznaczają podwyższone wyniki i kiedy iść do lekarza.
- Triglicerydy – Triglicerydy są częścią lipidogramu. Podwyższone często towarzyszą otyłości, cukrzycy i nadużywaniu alkoholu, a powyżej ok. 880 mg/dl mogą wywołać ostre zapalenie trzustki.
- CRP – białko C-reaktywne – CRP (białko C-reaktywne) to czuły wskaźnik stanu zapalnego. Pomaga odróżnić lżejsze infekcje od poważniejszych zakażeń i śledzić skuteczność leczenia. Wersja wysokoczuła (hs-CRP) służy do oceny ryzyka sercowo-naczyniowego.
- Morfologia krwi – Morfologia krwi ocenia krwinki czerwone, białe i płytki krwi. Wyjaśniamy, co oznaczają skróty WBC, RBC, HGB, MCV czy PLT, jak się przygotować i kiedy wynik wymaga pilnej konsultacji.
- Elastaza trzustkowa w kale – Elastaza trzustkowa w kale to prosty test oceniający zewnątrzwydzielniczą czynność trzustki. Pomaga rozpoznać niewydolność trzustki przy tłuszczowych biegunkach, chudnięciu, przewlekłym zapaleniu trzustki i mukowiscydozie.
Opis ma charakter informacyjny i nie zastępuje porady lekarza. Nie zmieniaj leczenia na podstawie samego wyniku. W nagłym przypadku dzwoń pod numer 112.