Elastaza trzustkowa w kale

Czym jest elastaza trzustkowa i co mówi o pracy trzustki

Trzustka ma dwie role. Pierwsza to wytwarzanie hormonów, takich jak insulina, które regulują poziom cukru we krwi. Druga, zwana zewnątrzwydzielniczą, to produkcja soku trzustkowego z enzymami, które rozkładają tłuszcze, białka i węglowodany z pożywienia. Bez tych enzymów jedzenie nie zostaje strawione i duża część składników przechodzi przez jelita bez wchłonięcia.

Elastaza-1 to jeden z enzymów trawiennych trzustki. Ma jedną cechę bardzo cenną dla diagnostyki: podczas wędrówki przez jelita prawie się nie rozkłada, więc jej ilość w stolcu dobrze odzwierciedla to, ile enzymów trzustka faktycznie wytwarza. Badanie laboratoryjne mierzy stężenie elastazy w gramie kału metodą immunoenzymatyczną, czyli z użyciem przeciwciał rozpoznających ludzki enzym.

Gdy trzustka produkuje za mało enzymów, mówimy o zewnątrzwydzielniczej niewydolności trzustki. Wtedy elastazy w kale jest mniej. Test zastąpił w praktyce dawne, uciążliwe metody, takie jak trzydniowa zbiórka kału do oznaczenia tłuszczu, i jest dziś najczęściej wykonywanym badaniem laboratoryjnym oceniającym trawienną funkcję trzustki.

Kiedy zleca się oznaczenie elastazy w kale

Lekarz myśli o niewydolności trzustki, gdy pacjent ma objawy złego trawienia. Typowe są obfite, tłuste, cuchnące stolce, które trudno spłukać i które zostawiają tłusty ślad w misce, wzdęcia, chudnięcie mimo normalnego jedzenia oraz niedobory witamin rozpuszczalnych w tłuszczach. Takie objawy mają też inne przyczyny, dlatego elastazę oznacza się razem z innymi badaniami laboratoryjnymi. Lekarze chętnie korzystają z tego testu, bo laboratoria wykonują go z jednej próbki, bez obciążania pacjenta.

• przewlekłe zapalenie trzustki, także u osób nadużywających alkoholu i palących papierosy,
• mukowiscydoza – u dzieci z tą chorobą test wykonuje się regularnie,
• stan po operacji trzustki lub żołądka, po ciężkim ostrym zapaleniu trzustki,
• przewlekła biegunka i chudnięcie o niejasnej przyczynie, także u osób starszych,
• cukrzyca, zwłaszcza długotrwała lub nietypowa, w której trzustka bywa uszkodzona szerzej,
• podejrzenie nowotworu trzustki – jako jedno z wielu badań, nie samodzielnie.

Jak przygotować się i pobrać kał do badania elastazy

To badanie laboratoryjne jest wyjątkowo proste. Nie trzeba być na czczo, zmieniać diety ani zbierać kału przez kilka dni – wystarczy jedna porcja wielkości orzecha laskowego pobrana łopatką do jałowego pojemnika. Stolec nie powinien mieć kontaktu z wodą z toalety ani moczem.

Elastaza jest stabilna, dlatego laboratorium przyjmuje zwykle kał przechowywany w lodówce do kilku dni. Problemem może być natomiast bardzo wodnisty stolec: woda rozcieńcza próbkę, a wynik wychodzi fałszywie niski. Przy biegunce część laboratoriów zaznacza na wydruku, że konsystencja materiału mogła wpłynąć na wynik.

Kapsułek z enzymami trzustkowymi zwykle nie trzeba odstawiać przed tym badaniem laboratoryjnym. Test wykorzystuje przeciwciała rozpoznające tylko ludzką elastazę, a preparaty zawierają enzymy pochodzenia zwierzęcego. Inaczej jest przy oznaczeniu tłuszczu w kale – dlatego o wszystkich przyjmowanych lekach warto powiedzieć lekarzowi.

Normy elastazy trzustkowej i jak czytać wynik

Laboratorium podaje wynik w mikrogramach elastazy na gram kału (µg/g). W większości laboratoriów za prawidłowe uznaje się wartości powyżej 200 µg/g. Wynik między 100 a 200 µg/g sugeruje umiarkowaną niewydolność, a poniżej 100 µg/g – ciężką. Rozstrzygają jednak zawsze progi podane na wydruku przez konkretne laboratorium, bo zestawy odczynników różnych producentów nie dają identycznych liczb.

U noworodków w pierwszych dniach życia elastaza może być fizjologicznie niższa; od około 2. tygodnia życia obowiązują już podobne wartości jak u dorosłych. Wysoki wynik nie ma znaczenia klinicznego – nie świadczy o chorobie ani o „nadmiernej” pracy trzustki.

Laboratoria nie podają osobnych norm dla kobiet i mężczyzn, bo płeć nie wpływa istotnie na wynik. Jeśli wynik z jednego laboratorium porównujesz z wcześniejszym badaniem laboratoryjnym wykonanym gdzie indziej, pamiętaj, że różnice rzędu kilkudziesięciu µg/g mogą wynikać z metody, a nie ze zmiany pracy trzustki. Dlatego kontrolne oznaczenia najlepiej robić w tym samym laboratorium.

Niska elastaza w kale – co może oznaczać

Obniżona elastaza oznacza, że trzustka nie dostarcza do jelita wystarczającej ilości enzymów. Najczęstszą przyczyną u dorosłych jest przewlekłe zapalenie trzustki, u dzieci – mukowiscydoza. Niskie wartości spotyka się także po resekcji trzustki, u części chorych na cukrzycę, w chorobie trzewnej, czyli celiakii, a czasem u osób starszych bez wyraźnej choroby.

Wynik graniczny, zwłaszcza uzyskany z luźnego stolca, warto powtórzyć z próbki uformowanej. Lekarz łączy go z objawami, wynikiem badań obrazowych trzustki, na przykład USG, tomografii lub rezonansu, oraz z innymi badaniami laboratoryjnymi. Przy niedożywieniu sprawdza się często stężenie witaminy D i inne witaminy rozpuszczalne w tłuszczach, a przy cukrzycy kontroluje się hemoglobinę glikowaną.

Potwierdzona niewydolność trzustki jest leczona enzymami podawanymi z każdym posiłkiem, a ich dawkę ustala lekarz. Ważne jest też odżywianie pod okiem dietetyka i całkowita rezygnacja z alkoholu i papierosów, które dalej niszczą trzustkę.

Elastaza w kale a inne badania trzustki i jelit

Elastaza w kale ocenia przewlekłą, trawienną funkcję trzustki. Nie służy do rozpoznawania ostrego zapalenia trzustki – w tej nagłej chorobie, objawiającej się silnym bólem w nadbrzuszu, oznacza się we krwi lipazę i czasem amylazę. To zupełnie inne badania krwi, wykonywane w trybie pilnym.

Przy przewlekłej biegunce lekarz często zleca jednocześnie kalprotektynę w kale, która wskazuje na zapalenie jelit, oraz badania w kierunku celiakii. Zestaw tych badań laboratoryjnych pozwala odróżnić zaburzenia trawienia wynikające z pracy trzustki od chorób samego jelita.

Badanie na NFZ i prywatnie, ile czeka się na wynik

Oznaczenie elastazy zleca najczęściej gastroenterolog, pediatra lub lekarz prowadzący chorego z mukowiscydozą albo cukrzycą, w ramach diagnostyki. Prywatnie można je wykonać bez skierowania. Nie każde laboratorium robi ten test na miejscu – wiele punktów pobrań wysyła materiał do większego laboratorium, dlatego na wynik czeka się zwykle od kilku dni do tygodnia. W Szczecinie próbkę można oddać w większości punktów pobrań.

Na wizytę weź wynik, opis stolców i informację o zmianach masy ciała w ostatnich miesiącach. Jeśli masz wcześniejsze wyniki lub opisy badań obrazowych brzucha, także je zabierz.

Kiedy pilnie do lekarza

Niska elastaza sama w sobie nie jest stanem nagłym. Pilnej pomocy wymagają jednak objawy, które mogą towarzyszyć chorobom trzustki.

• nagły, bardzo silny ból w nadbrzuszu promieniujący do pleców, z wymiotami – podejrzenie ostrego zapalenia trzustki, SOR lub 112,
• zażółcenie skóry i białek oczu, ciemny mocz i odbarwiony stolec,
• szybka, niezamierzona utrata masy ciała połączona z bólem brzucha lub nowo rozpoznaną cukrzycą,
• krew w stolcu lub czarne, smoliste stolce.