D-dimery

Czym są D-dimery i co mierzy to badanie

Gdy w naczyniu powstaje skrzep, organizm od razu zaczyna go rozpuszczać. Ten proces nazywa się fibrynolizą. Włókna fibryny, z których zbudowany jest skrzep, są cięte na mniejsze kawałki, a jednym z charakterystycznych produktów tego rozpadu są właśnie D-dimery. Ich obecność we krwi świadczy więc o tym, że gdzieś w organizmie powstała i jest rozkładana fibryna.

W zdrowym organizmie D-dimerów jest bardzo mało. Rosną, gdy tworzą się zakrzepy – np. w żyłach nóg albo w płucach – ale też w wielu innych sytuacjach, w których uruchamia się krzepnięcie: po operacji, urazie, w ciąży, przy infekcji czy nowotworze. Dlatego D-dimery są czułym, ale mało swoistym badaniem laboratoryjnym. Prościej: dobrze wychwytują, że coś się dzieje, ale nie mówią, co dokładnie.

Największa wartość tego badania laboratoryjnego polega na wykluczaniu choroby. Prawidłowy wynik u osoby z niskim lub umiarkowanym ryzykiem praktycznie wyklucza świeżą zakrzepicę żył głębokich i zatorowość płucną. Wynik podwyższony wymaga dalszej diagnostyki, zwykle obrazowej.

Kiedy wykonuje się badanie D-dimerów

Zgodnie z europejskimi zaleceniami D-dimery zleca się po wstępnej ocenie lekarza, który na podstawie objawów i skal klinicznych (np. skali Wellsa) szacuje prawdopodobieństwo zakrzepicy lub zatoru. U osób z wysokim prawdopodobieństwem pomija się to badanie laboratoryjne i od razu wykonuje badanie obrazowe. Typowe wskazania to:

• obrzęk, ból i zaczerwienienie jednej nogi – podejrzenie zakrzepicy żył głębokich,
• nagła duszność, ból w klatce piersiowej przy oddychaniu, przyspieszone tętno – podejrzenie zatorowości płucnej,
• podejrzenie zespołu wykrzepiania wewnątrznaczyniowego (DIC) w ciężkich chorobach – razem z innymi badaniami krzepnięcia,
• w niektórych sytuacjach ocena ryzyka nawrotu po zakończeniu leczenia zakrzepicy – decyzję podejmuje lekarz,
• monitorowanie stanu chorych w szpitalu, np. w ciężkich infekcjach.

Jak przygotować się do badania D-dimerów i jak wygląda pobranie

To badanie krwi pobieranej z żyły do probówki z cytrynianem sodu, tak jak inne testy krzepnięcia. Przed tym badaniem laboratoryjnym nie trzeba być na czczo, a pora dnia nie ma znaczenia – w szpitalu oznacza się je o każdej porze. Probówka musi być prawidłowo wypełniona, a próbka szybko trafić do laboratorium.

Ważne są informacje dla lekarza: leki przeciwzakrzepowe przyjmowane od kilku dni mogą obniżyć wynik, a niedawna operacja, uraz, ciąża, połóg, infekcja czy nowotwór – podwyższyć. Przy objawach sugerujących zakrzepicę lub zator płucny nie warto robić badań laboratoryjnych „na własną rękę” w punkcie pobrań i czekać na wynik. Taka sytuacja wymaga oceny lekarza tego samego dnia, a często pilnego badania obrazowego.

Normy D-dimerów i jak czytać wynik

To jedno z badań laboratoryjnych, w których jednostki są szczególnie mylące. Laboratoria podają D-dimery w ng/ml, µg/l albo mg/l, a dodatkowo jako FEU (jednostki równoważne fibrynogenowi) lub DDU. Ten sam wynik może więc wyglądać jak 500 albo 0,5, a wartości FEU i DDU różnią się mniej więcej dwukrotnie. Dla większości metod próg wynosi około 500 ng/ml FEU, ale zawsze rozstrzyga zakres i jednostka z wydruku laboratorium.

D-dimery naturalnie rosną z wiekiem. Dlatego przy podejrzeniu zatorowości płucnej u osób powyżej 50. roku życia zalecenia europejskie dopuszczają próg dostosowany do wieku: wiek pomnożony przez 10 (w ng/ml FEU). Dla 70-latka wynosi on więc około 700. Laboratoria nie zawsze podają taki próg na wydruku – interpretację robi lekarz, łącząc wynik z laboratorium z oceną kliniczną.

Podwyższone D-dimery – co może oznaczać

Podwyższone D-dimery mogą świadczyć o zakrzepicy żył głębokich, zatorowości płucnej lub zespole wykrzepiania wewnątrznaczyniowego. Jednak znacznie częściej mają inne przyczyny: niedawną operację lub uraz, ciążę i połóg, infekcję (także COVID-19), nowotwór, chorobę wątroby lub nerek, migotanie przedsionków, rozległe siniaki, choroby zapalne i po prostu podeszły wiek. U osób w szpitalu podwyższony wynik tego badania laboratoryjnego jest bardzo częsty.

Dlatego sam wynik powyżej normy nie jest rozpoznaniem ani powodem do paniki. Lekarz decyduje, czy potrzebne jest badanie obrazowe – USG żył kończyn dolnych przy podejrzeniu zakrzepicy albo tomografia tętnic płucnych przy podejrzeniu zatoru. Może też zlecić inne badania laboratoryjne, np. CRP, liczbę płytek krwi czy koagulogram.

Prawidłowe D-dimery – co oznaczają

Wynik prawidłowy (niski) ma dużą wartość: u osoby z niskim lub umiarkowanym prawdopodobieństwem praktycznie wyklucza świeżą zakrzepicę żył głębokich i zatorowość płucną, a lekarz może zrezygnować z badań obrazowych. Nie dotyczy to osób z wysokim prawdopodobieństwem choroby, u których wykonuje się badanie obrazowe niezależnie od wyniku. Niski wynik może też być fałszywie uspokajający u osób przyjmujących leki przeciwzakrzepowe lub przy objawach trwających wiele dni. Obniżone D-dimery nie mają znaczenia klinicznego. Do wykluczania zakrzepicy potrzebna jest metoda o potwierdzonej czułości – laboratoria szpitalne stosują testy ilościowe, które spełniają te wymagania, a nie każdy szybki test wykonywany poza laboratorium.

Badanie D-dimerów na NFZ i prywatnie, czas oczekiwania

D-dimery zleca lekarz w ramach diagnostyki – najczęściej na SOR, w izbie przyjęć, w szpitalu lub w poradni; na NFZ zależy to od wskazań i zlecającego. Prywatnie to badanie laboratoryjne można wykonać bez skierowania, a w Szczecinie oznaczenie D-dimerów ma w ofercie większość laboratoriów. Wynik jest zwykle gotowy tego samego dnia, a w szpitalu w ciągu godziny. Pamiętaj jednak, że wynik bez oceny lekarza i badania pacjenta łatwo źle zinterpretować.

Na wizytę zabierz wynik z laboratorium z jednostką, listę leków oraz informację o niedawnych operacjach, urazach, długich podróżach, ciąży, antykoncepcji hormonalnej i zakrzepicach w rodzinie. Przy nawracających zakrzepach lekarz może rozważyć badania w kierunku trombofilii.

Kiedy pilnie do lekarza

Nagła duszność, ból w klatce piersiowej nasilający się przy wdechu, kaszel z krwią, kołatanie serca lub omdlenie mogą oznaczać zatorowość płucną – dzwoń pod 112. Jednostronny obrzęk, ból i ocieplenie łydki lub uda wymagają oceny lekarza jeszcze tego samego dnia. Nie czekaj w takiej sytuacji na wyniki z prywatnego laboratorium.