CA 125, HE4 i algorytm ROMA – co markery mówią o guzie jajnika, a czego nie potrafią

Streszczenie badania prostym językiem

O co chodzi w tym badaniu

Rak jajnika jest najgroźniejszym nowotworem narządów rodnych, bo długo nie daje wyraźnych objawów. Około 60% kobiet dowiaduje się o chorobie w stadium III–IV, gdy pięcioletnie przeżycie wynosi odpowiednio 27% i 13%. Gdy raka wykryje się w stadium I–II, przeżywa ponad 80% chorych. Dlatego od dawna szuka się testu z krwi, który pozwoliłby wykrywać go wcześniej.

Autorzy z Barts Cancer Centre w Londynie i współpracujących ośrodków przejrzeli wiedzę o markerach nowotworowych używanych obecnie – CA 125 i HE4 – oraz o algorytmach łączących je z innymi danymi. Omówili też nowe, wciąż badane metody.

Jak przeprowadzono badanie

Był to przegląd narracyjny, czyli opisowe podsumowanie wybranych badań, bez systematycznego wyszukiwania i bez łączenia wyników w obliczeniach. Pierwsza część dotyczy markerów stosowanych w praktyce, druga – markerów eksperymentalnych, takich jak mikroRNA czy krążące komórki nowotworowe (tzw. płynna biopsja).

Co wykazało

CA 125 to najstarszy i najszerzej stosowany marker raka jajnika, oznaczany jako zwykłe badanie laboratoryjne krwi. Ma jednak poważne ograniczenia: rośnie także w chorobach łagodnych i innych nowotworach, a co piąty rak nabłonkowy jajnika go nie wytwarza. We wczesnym stadium wykrywa tylko 23–50% przypadków. Dwa duże badania przesiewowe – amerykańskie PLCO z udziałem ponad 75 tysięcy kobiet i brytyjskie UKCTOCS z udziałem 200 tysięcy kobiet obserwowanych średnio przez 16 lat – nie wykazały, by regularne badanie CA 125 z USG zmniejszało śmiertelność z powodu raka jajnika. Wyniki fałszywie dodatnie prowadziły natomiast do zbędnych zabiegów i powikłań.

HE4 to drugi marker, zatwierdzony do monitorowania nawrotu choroby. Lepiej niż CA 125 odróżnia raka od łagodnych zmian, ale rośnie z wiekiem, przy paleniu tytoniu, niewydolności nerek i w niektórych innych nowotworach. Dlatego dla kobiet przed menopauzą i po niej stosuje się różne normy. W metaanalizach oba markery miały podobną czułość, około 75%, ale HE4 miał wyższą swoistość (około 90% wobec 83%).

Lepsze wyniki dają algorytmy łączące kilka informacji. Wskaźnik RMI uwzględnia CA 125, status menopauzalny i obraz w USG. Algorytm ROMA łączy CA 125, HE4 i status menopauzalny. W przytoczonym porównaniu ROMA miał wyższą czułość niż RMI (95% wobec 85%) przy podobnej swoistości, a we wczesnym stadium choroby przewaga była jeszcze większa (85% wobec 65%). Inne testy wieloskładnikowe, np. OVA1 czy Overa, służą do oceny już wykrytego guza przed operacją i nie są przeznaczone do badań przesiewowych. Nowe markery są obiecujące, ale na razie nie są gotowe do użytku w codziennej praktyce.

Co to oznacza dla pacjentki

Jeśli nie masz objawów ani wykrytej zmiany w jajniku, samodzielne badanie CA 125 „profilaktycznie” ma ograniczoną wartość – nie zostało udowodnione, że zmniejsza ryzyko zgonu z powodu raka jajnika, a podwyższony wynik często wynika z łagodnych przyczyn. Pojedynczy prawidłowy wynik nie wyklucza też choroby.

Jeśli w USG wykryto guz jajnika, CA 125, HE4 i algorytm ROMA mogą pomóc lekarzowi ocenić, czy zmiana jest raczej łagodna, czy wymaga pilnej konsultacji onkologicznej. Wyniki omów z ginekologiem – to on zdecyduje o dalszej diagnostyce i leczeniu.

Ograniczenia badania

To przegląd opisowy, oparty na wyborze badań przez autorów, bez systematycznej oceny ich jakości. Przytaczane liczby pochodzą z różnych badań i populacji, często z ośrodków specjalistycznych, więc nie muszą odpowiadać sytuacji przeciętnej pacjentki. Duża część pracy dotyczy markerów eksperymentalnych, których skuteczności nie potwierdzono jeszcze w dużych badaniach. Część omawianych testów wieloskładnikowych dostępna jest głównie w USA.

Najważniejsze w skrócie

CA 125 i HE4 to jedyne zatwierdzone markery raka jajnika, ale nie wystarczają do wczesnego wykrywania choroby u kobiet bez objawów. Przy wykrytym guzie jajnika algorytmy takie jak ROMA lepiej niż pojedynczy marker pomagają ocenić ryzyko nowotworu.