HE4 i algorytm ROMA

Czym jest HE4 i na czym polega algorytm ROMA

HE4, czyli ludzkie białko najądrza 4, odkryto pierwotnie w męskim układzie rozrodczym. Później okazało się, że w dużych ilościach wytwarzają je komórki najczęstszych typów raka jajnika. W zdrowych tkankach kobiety białka jest niewiele, a jego stężenie we krwi jest niskie.

Najważniejszą zaletą HE4 jest to, że w przeciwieństwie do markera CA 125 rzadko rośnie przy endometriozie, mięśniakach macicy i zwykłych torbielach. Dzięki temu pomaga odróżnić łagodne zmiany od nowotworu, szczególnie u młodszych kobiet, u których CA 125 często bywa podwyższone z łagodnych powodów.

ROMA to wzór matematyczny, który łączy trzy informacje: stężenie HE4, stężenie CA 125 i to, czy kobieta jest przed menopauzą, czy po niej. Laboratorium wylicza z nich procentowe ryzyko, że guz jajnika jest złośliwy. Ten łączny wynik jest bardziej wiarygodny niż każde z badań laboratoryjnych osobno, ale nadal nie stawia rozpoznania.

Kiedy lekarz zleca HE4 i ROMA

To badanie laboratoryjne ma jedno główne zastosowanie: ocenę kobiety, u której w USG wykryto guz lub torbiel jajnika. Wynik pomaga zdecydować, czy operację można przeprowadzić w zwykłym szpitalu, czy kobieta powinna trafić do ośrodka ginekologii onkologicznej, gdzie zespół ma doświadczenie w leczeniu raka jajnika.

HE4 i ROMA nie służą do badań przesiewowych u zdrowych kobiet bez objawów i bez zmian w USG. Takie badanie laboratoryjne nie zostało przebadane jako metoda profilaktyki, a nieprawidłowy wynik u zdrowej osoby najczęściej wynika z innych przyczyn. Typowe wskazania to:

• guz lub torbiel jajnika w USG, przed decyzją o sposobie i miejscu leczenia,
• podwyższone CA 125 u młodej kobiety z podejrzeniem endometriozy, gdy obraz jest niejasny,
• kontrola leczenia raka jajnika, jeśli onkolog uzna HE4 za przydatny u danej pacjentki,
• uzupełnienie diagnostyki raka trzonu macicy – w tej roli badanie jest stosowane rzadziej.

Jak przygotować się do badania HE4 i ROMA

To zwykłe badanie krwi z żyły, bez konieczności bycia na czczo. Najważniejsze, by oba markery – HE4 i CA 125 – zostały oznaczone z tej samej próbki, tą samą metodą, w jednym laboratorium. Wzory ROMA są dopasowane do konkretnych odczynników, więc łączenie wyników z dwóch różnych laboratoriów daje bezwartościowy wskaźnik.

Przy rejestracji trzeba podać, czy jesteś przed menopauzą, czy po niej, bo laboratorium stosuje dla obu grup inne wzory. Jeśli nie masz pewności, na przykład po usunięciu macicy lub w czasie stosowania leków hormonalnych, zapytaj lekarza – czasem pomocne jest oznaczenie hormonu FSH. U kobiet miesiączkujących lepiej wykonać badanie laboratoryjne poza krwawieniem, bo miesiączka podnosi CA 125.

Powiedz też o chorobach nerek i paleniu papierosów, które podnoszą HE4, oraz o przyjmowaniu wysokich dawek biotyny, zaburzającej część metod immunochemicznych.

Normy HE4 i ROMA – jak czytać wynik

Wynik tego badania laboratoryjnego, czyli stężenie HE4, podaje się w pikomolach na litr (pmol/l). U kobiet przed menopauzą górna granica w wielu laboratoriach wynosi około 70 pmol/l, a po menopauzie jest wyższa, często około 100–140 pmol/l, bo stężenie naturalnie rośnie z wiekiem. ROMA podaje się w procentach, a laboratoria oznaczają wynik jako niskie lub wysokie ryzyko.

Progi ROMA zależą od producenta odczynników. W zależności od metody przed menopauzą za wysokie ryzyko uważa się zwykle wartości od około 7–11 %, a po menopauzie od około 25–30 %. Dlatego zawsze rozstrzyga zakres i próg podany na wydruku laboratorium, a interpretację przeprowadza ginekolog, który zna obraz USG.

Wynik wysokiego ryzyka w badaniu laboratoryjnym nie oznacza raka, a niskiego ryzyka nie daje gwarancji. Lekarze łączą ROMA z oceną USG według międzynarodowych zasad opisu guzów jajnika. W praktyce to właśnie dobre USG wykonane przez doświadczonego lekarza jest najważniejszym elementem oceny, a badania laboratoryjne ją uzupełniają.

Podwyższone HE4 lub wysokie ROMA – możliwe przyczyny

Najważniejszą przyczyną wysokiego HE4 i wysokiego ROMA u kobiety z guzem jajnika jest rak jajnika, zwłaszcza najczęstszy typ surowiczy. HE4 bywa też podwyższone w raku trzonu macicy i niektórych innych nowotworach.

Istnieją jednak ważne przyczyny nienowotworowe, które warto znać, zanim wynik badania laboratoryjnego wywoła niepokój. Najczęstsza to przewlekła choroba nerek – HE4 jest usuwane przez nerki, więc przy ich słabszej pracy stężenie rośnie, czasem bardzo wyraźnie. Lekarz ocenia wtedy wynik razem z oznaczeniem kreatyniny i wartością eGFR. HE4 podnoszą też starszy wiek, palenie tytoniu, niektóre choroby płuc z włóknieniem, niewydolność serca i marskość wątroby.

Gdy ROMA jest wysokie głównie z powodu podwyższonego CA 125, a HE4 jest prawidłowe, częściej chodzi o endometriozę lub stan zapalny. Więcej o tym markerze piszemy na stronie o badaniu CA 125.

Prawidłowe HE4 i niskie ROMA – co oznacza

Niskie ryzyko w algorytmie ROMA i prawidłowe HE4 to uspokajający wynik badania krwi. Zwykle oznaczają, że guz jajnika jest najpewniej łagodny i można go leczyć w zwykłym oddziale ginekologicznym lub obserwować. Nie wyklucza to jednak całkowicie nowotworu – część rzadszych typów raka jajnika nie wytwarza HE4. Jeśli obraz USG budzi wątpliwości, lekarz kieruje na dalsze badania mimo prawidłowego wyniku z laboratorium. Obniżone HE4 nie ma znaczenia klinicznego.

HE4 i ROMA na NFZ i prywatnie

Na NFZ HE4 i ROMA zleca zwykle ginekolog lub onkolog w ramach diagnostyki guza jajnika, często w szpitalu. Prywatnie część laboratoriów wykonuje te oznaczenia bez skierowania; w Szczecinie nie każdy punkt pobrań je oferuje, bo próbki są często wysyłane do większego laboratorium. Samodzielne badanie laboratoryjne bez wskazań i bez USG nie ma uzasadnienia.

Wynik jest zwykle gotowy w ciągu jednego do trzech dni roboczych. Na wizytę zabierz wydruk z laboratorium, opis USG, wcześniejsze wyniki CA 125 oraz informację o chorobach w rodzinie. Kobiety z rakiem jajnika lub piersi u bliskich krewnych powinny zapytać o poradę genetyczną i badanie genów BRCA.

Objawy, z którymi nie warto czekać

Nagły, silny ból podbrzusza, zwłaszcza z wymiotami, gorączką lub omdleniem, może oznaczać skręt lub pęknięcie torbieli jajnika – to wskazanie do wizyty na SOR lub wezwania 112. Uporczywe wzdęcia, powiększanie się brzucha i szybkie uczucie sytości trwające kilka tygodni wymagają szybkiej wizyty u ginekologa, niezależnie od wcześniejszych badań laboratoryjnych. Przed badaniem u kobiet w wieku rozrodczym lekarz często wyklucza ciążę, zlecając oznaczenie beta-hCG.