CA 125

Czym jest CA 125 i skąd się bierze

CA 125 to duże białko obecne na powierzchni komórek wyściełających jamę brzuszną, opłucną (błonę otaczającą płuca), osierdzie (błonę wokół serca), a także jajowody, macicę i szyjkę macicy. Gdy te tkanki są podrażnione, w stanie zapalnym lub zmienione nowotworowo, do krwi przedostaje się go więcej.

Najwyższe wartości spotyka się w raku jajnika, dlatego CA 125 jest najbardziej znanym markerem tej choroby. Białko to nie jest jednak swoiste ani dla jajników, ani dla raka. Podnoszą je miesiączka, ciąża, endometrioza, mięśniaki macicy, zapalenie przydatków, a także choroby wątroby, serca, płuc i trzustki. To badanie laboratoryjne wymaga więc zawsze ostrożnej interpretacji.

U około połowy kobiet z rakiem jajnika we wczesnym stadium CA 125 jest prawidłowe. Ta liczba, potwierdzona w wielu badaniach laboratoryjnych i klinicznych, dobrze pokazuje ograniczenia markera i wyjaśnia, dlaczego ani lekarze, ani laboratoria nie traktują go jako testu „na raka”.

Kiedy oznacza się CA 125

CA 125 nie służy do badań przesiewowych u zdrowych kobiet bez objawów. Duże badania obejmujące setki tysięcy kobiet pokazały, że regularne oznaczanie CA 125 i USG u kobiet o przeciętnym ryzyku nie zmniejsza liczby zgonów z powodu raka jajnika, a prowadzi do niepotrzebnych operacji. Dlatego towarzystwa ginekologiczne i onkologiczne nie zalecają takiego postępowania.

Badanie laboratoryjne CA 125 ma natomiast sens w konkretnych sytuacjach, gdy zleca je ginekolog lub onkolog:

• ocena guza lub torbieli jajnika wykrytej w USG – razem z wynikiem USG i informacją o menopauzie,
• kontrola leczenia raka jajnika i wykrywanie nawrotu po leczeniu,
• uzupełnienie diagnostyki przy płynie w jamie brzusznej niewiadomego pochodzenia,
• obserwacja kobiet z bardzo wysokim ryzykiem dziedzicznym, na przykład z mutacją BRCA, według planu ustalonego przez specjalistę,
• czasem ocena przebiegu endometriozy, choć tu badanie ma ograniczoną wartość.

Przygotowanie do badania CA 125 – pora cyklu ma znaczenie

To badanie krwi z żyły, nie trzeba być na czczo. U kobiet miesiączkujących wynik zależy od fazy cyklu: w czasie miesiączki CA 125 może przejściowo wzrosnąć. Dlatego najlepiej pobrać krew kilka dni po zakończeniu krwawienia, chyba że lekarz zaleci inaczej; wiele laboratoriów przypomina o tym przy rejestracji. W ciąży, zwłaszcza w pierwszym trymestrze, wartości także bywają wyższe – jeśli istnieje możliwość ciąży, lekarz może zlecić oznaczenie beta-hCG.

Oznaczenie wykonuje się metodą immunochemiczną. Laboratoria proszą o informację o przyjmowaniu wysokich dawek biotyny, która w części metod zaburza wynik. Przy kontroli leczenia najważniejsze jest, by kolejne badania laboratoryjne wykonywać w tym samym laboratorium – wyniki uzyskane różnymi metodami nie są w pełni porównywalne.

Normy CA 125 i interpretacja wyniku

Wynik podaje się w jednostkach na mililitr (U/ml). U większości laboratoriów górna granica normy wynosi około 35 U/ml. Część lekarzy u kobiet po menopauzie zwraca uwagę na niższe wartości, bo u nich CA 125 zwykle jest niższe. Rozstrzyga zakres referencyjny podany przez laboratorium na wydruku, a interpretacja należy do ginekologa lub onkologa.

Przy ocenie guza jajnika lekarz łączy wynik z obrazem USG i stanem menopauzy. Na tej podstawie lekarz oblicza wskaźniki ryzyka, na przykład RMI, których nie podaje samo laboratorium. Coraz częściej stosuje się też algorytm, który łączy CA 125 z drugim markerem – opisujemy go na stronie o badaniu HE4 i algorytmie ROMA. W kontroli leczenia znaczenie ma przede wszystkim zmiana wyniku: spadek po operacji i chemioterapii jest dobrym sygnałem, a powolny, stały wzrost w kolejnych badaniach laboratoryjnych może zapowiadać nawrót.

Wyniki z różnych laboratoriów mogą się wyraźnie różnić, bo laboratoria korzystają z odczynników różnych producentów. Jeśli zmieniasz laboratorium w trakcie kontroli po leczeniu, powiedz o tym lekarzowi – czasem trzeba ustalić nowy punkt wyjścia, czyli wykonać dwa badania laboratoryjne nową metodą.

Podwyższone CA 125 – najczęściej nie rak

U kobiet przed menopauzą umiarkowanie podwyższony wynik tego badania laboratoryjnego najczęściej ma przyczyny łagodne. Należą do nich: miesiączka, ciąża, endometrioza i torbiele endometrialne, mięśniaki macicy, zapalenie przydatków i otrzewnej, a także niedawna operacja w obrębie brzucha.

W każdym wieku CA 125 podnoszą choroby, w których gromadzi się płyn w jamach ciała lub dochodzi do podrażnienia błon surowiczych: marskość wątroby z wodobrzuszem, niewydolność serca, płyn w opłucnej, zapalenie płuc, zapalenie trzustki, gruźlica, toczeń i ostra niewydolność nerek. Lekarz może wtedy zlecić dodatkowe badania laboratoryjne, na przykład morfologię krwi i białko CRP oceniające stan zapalny.

U kobiet po menopauzie, zwłaszcza gdy USG pokazuje lity lub złożony guz jajnika, podwyższone CA 125 znacznie częściej wiąże się z nowotworem i wymaga pilnej konsultacji w ośrodku ginekologii onkologicznej. CA 125 może być też podwyższone przy innych nowotworach, na przykład raku trzonu macicy, jajowodu, trzustki czy płuca. Rozpoznanie zawsze stawia się na podstawie badania tkanki.

Niskie lub prawidłowe CA 125 – co oznacza

Prawidłowy wynik z laboratorium jest uspokajający, ale nie wyklucza raka jajnika, zwłaszcza we wczesnym stadium i przy niektórych typach nowotworów, które nie wytwarzają CA 125. Jeśli występują objawy lub niepokojący obraz w USG, lekarz kontynuuje diagnostykę mimo prawidłowego badania laboratoryjnego. Obniżony wynik nie ma znaczenia klinicznego.

CA 125 na NFZ i prywatnie

Na NFZ badanie laboratoryjne CA 125 zleca zwykle ginekolog lub onkolog. Prywatnie to badanie krwi można wykonać bez skierowania – w Szczecinie oferuje je większość punktów pobrań – jednak oznaczanie markera bez wskazań u zdrowej kobiety nie jest zalecane. Podwyższony wynik u osoby bez objawów częściej prowadzi do stresu i kolejnych badań niż do wykrycia choroby.

Wynik jest zwykle gotowy w ciągu jednego lub dwóch dni roboczych. Do ginekologa zabierz wydruk z laboratorium, opis USG, informację o dacie ostatniej miesiączki i wcześniejsze wyniki markerów, jeśli je masz. Kobiety z rakiem jajnika lub piersi w rodzinie powinny wspomnieć o tym lekarzowi, który może skierować do poradni genetycznej i na badanie genów BRCA1 i BRCA2.

Kiedy pilnie do lekarza

Uporczywe wzdęcia i powiększanie się obwodu brzucha, szybkie uczucie sytości, bóle w podbrzuszu i częste parcie na mocz utrzymujące się kilka tygodni to objawy, z którymi warto szybko zgłosić się do ginekologa – niezależnie od wcześniejszych badań laboratoryjnych. Nagły, bardzo silny ból podbrzusza, zwłaszcza z gorączką, omdleniem lub wymiotami, wymaga pomocy na SOR lub wezwania 112.