Brama Portowa

Brama Portowa – historia i zwiedzanie

Historia: brama na pamiątkę zakupu miasta

Po wojnie trzydziestoletniej Szczecin przez kilkadziesiąt lat należał do Szwecji. W czasie wielkiej wojny północnej, w 1713 roku, miasto zostało zdobyte, a na mocy pokoju w Sztokholmie z 1720 roku przeszło w ręce Prus. Król Fryderyk Wilhelm I nie zdobył go jednak wyłącznie orężem: odkupił ziemie aż po rzekę Pianę od Szwedów, według przekazów za dwa miliony talarów.

Nowy władca od razu zaczął przebudowywać szwedzkie umocnienia w nowoczesną twierdzę. Projekt przygotował inżynier wojskowy pochodzenia holenderskiego Gerhard Cornelius van Wallrawe, a jednym z jego elementów była reprezentacyjna brama wjazdowa, zbudowana w latach 1725–1727. Bogatą dekorację rzeźbiarską wykonał francuski rzeźbiarz Bartholomé Damart.

Początkowo nazywano ją Bramą Brandenburską (Brandenburger Tor). Wkrótce przylgnęła do niej nazwa Bramy Berlińskiej (Berliner Tor), bo prowadziła stąd droga do Berlina. Brama była częścią pierścienia fortyfikacji i stała między bastionami, strzegąc jednego z głównych wjazdów do miasta.

W 1873 roku zapadła decyzja o likwidacji twierdzy, która dusiła rozwój miasta. Wały i bastiony rozebrano, w ich miejscu wytyczono nowe ulice i place, ale bramę zachowano jako cenny zabytek. Z czasem stała się centralnym punktem placu nazywanego Am Berliner Tor, czyli dzisiejszego placu Zwycięstwa.

Twierdza Szczecin – w jakim świecie powstała brama

Aby zrozumieć, czym była Brama Berlińska, trzeba wyobrazić sobie Szczecin otoczony wałami. Już w średniowieczu miasto miało mury z basztami i kilkoma bramami lądowymi oraz furtami prowadzącymi na nabrzeże. Szwedzi, którzy przejęli Szczecin w czasie wojny trzydziestoletniej, w latach 1631–1639 rozbudowali umocnienia o system ziemnych bastionów.

Prusacy poszli o krok dalej. Prace nad nową twierdzą trwały głównie w latach 1724–1740 i objęły bastiony, raweliny, forty oraz przebudowane bramy. Średniowieczne bramy rozebrano, a ich miejsce zajęły barokowe budowle, które miały nie tylko bronić wjazdu, ale też robić wrażenie na przybyszach i przypominać, kto rządzi miastem.

Po likwidacji twierdzy w drugiej połowie XIX wieku Szczecin mógł się wreszcie swobodnie rozwijać. Na terenach po wałach powstały nowe dzielnice i szerokie ulice – dzisiejsza aleja Niepodległości biegnie w miejscu, gdzie stał jeden z bastionów. Brama, która wcześniej była częścią wału, nagle znalazła się pośrodku nowoczesnego miasta.

XX wiek: fontanna, wojna i polska nazwa

W 1902 roku wschodnie przejście bramy zamurowano, a przed nią ustawiono neobarokową fontannę z posągiem greckiej bogini morza Amfitryty, dzieło berlińskiego rzeźbiarza Reinholda Felderhoffa. Fontanna przetrwała do 1932 roku, gdy usunięto ją w związku z przebudową układu komunikacyjnego wokół placu.

Zmieniała się też nazwa placu wokół bramy. Przed 1927 rokiem nazywano go po prostu Am Berliner Tor, w latach 1927–1933 był to Platz der Republik, a w latach 1933–1945 Hohenzollernplatz. Po wojnie otrzymał nazwę placu Zwycięstwa, a jego najbardziej wysunięta na wschód część, z samą bramą, to plac Brama Portowa.

W czasie II wojny światowej, w obawie przed zniszczeniem w nalotach, zdemontowano rzeźbione zwieńczenia bramy i ukryto je w Lesie Arkońskim, a samą budowlę porósł bluszcz, który miał ją maskować. Brama przetrwała wojnę, a schowane rzeźby odnaleziono i zamontowano z powrotem w 1957 roku.

Po 1945 roku Szczecin znalazł się w granicach Polski, a dawna Brama Berlińska otrzymała nową nazwę – Brama Portowa. W 1954 roku wpisano ją do rejestru zabytków. Przez kolejne dekady pełniła różne funkcje: w latach 1976–2013 działał w niej sklep z rękodziełem artystycznym, a od połowy drugiej dekady XXI wieku mieści się tu kameralna scena teatralna.

Jak wygląda i na co patrzeć

Brama składa się z dwóch fasad połączonych przejazdem. Zachodnia, zwrócona ku placowi Zwycięstwa, jest bardziej okazała. Nad łukiem przejazdu widnieje kartusz z monogramem króla Fryderyka Wilhelma I pod koroną, po bokach którego dwa anioły dmą w trąby. Całość otaczają rzeźbione panoplia, czyli kompozycje z broni, zbroi, tarcz i sztandarów.

Wyżej, na attyce, biegnie łacińska inskrypcja złoconymi literami. Mówi ona, że Fryderyk Wilhelm, król w Prusach, odkupił za sprawiedliwą cenę księstwo szczecińskie aż po Pianę i kazał zbudować tę Bramę Brandenburską, a całość zamyka rzymska data MDCCXIX, czyli 1719. Nad napisem widać płaskorzeźbę z panoramą miasta i postacią Wiadrusa, alegorii Odry, a na samym szczycie – wielki herb pod królewską koroną.

Fasada wschodnia jest nieco skromniejsza, ale równie warta uwagi. Także tu znajduje się monogram królewski, a szczyt wieńczy herb podtrzymywany przez postacie dzikich ludzi, z zawieszonym Orderem Czarnego Orła. Boczne pilastry zdobią pionowe pasy rzeźbionych trofeów wojennych.

Najlepiej obejść bramę dookoła i porównać obie fasady. Warto zabrać ze sobą coś z długą ogniskową albo przybliżyć zdjęcie w telefonie, bo wiele szczegółów rzeźb – hełmy, bębny, armatnie lufy – widać dopiero z bliska.

Brama dziś

Dziś Brama Portowa to jeden z punktów orientacyjnych centrum Szczecina. Od niej nazwę wziął plac Brama Portowa oraz pobliski węzeł tramwajowy, przez który przejeżdża wiele linii. Zbiegają się tu aleja Niepodległości, ulica Wyszyńskiego i plac Zwycięstwa, więc wokół zawsze panuje ruch.

W środku bramy działa niewielki teatr, w którym odbywają się spektakle kameralne. To rzadka okazja, by obejrzeć przedstawienie w murach osiemnastowiecznej fortyfikacji. Repertuar zmienia się sezonowo, warto więc sprawdzić go przed przyjazdem.

Najlepsza pora na wizytę

Najlepsze światło na fasadę zachodnią jest późnym popołudniem i o zachodzie słońca, gdy piaskowiec nabiera ciepłego, miodowego koloru. O świcie i w niedzielny poranek ruch wokół jest najmniejszy, więc łatwiej zrobić zdjęcie bez samochodów i tramwajów w kadrze.

W pochmurny dzień rozproszone światło dobrze wydobywa drobne detale rzeźb, bez ostrych cieni – to dobra pora na zdjęcia zbliżeń.

W okolicy

Od Bramy Portowej zaczyna się aleja Niepodległości, jedna z głównych ulic handlowych miasta, prowadząca w stronę Starego Miasta i Zamku. Kilka minut spacerem dzieli bramę od placu Zwycięstwa z kościołem Najświętszego Serca Pana Jezusa oraz od alei Wojska Polskiego. Druga zachowana brama twierdzy, Brama Królewska, stoi około sześciuset metrów dalej na północny wschód.