Bazylika archikatedralna św. Jakuba

Bazylika archikatedralna św. Jakuba – historia i zwiedzanie

Historia: średniowiecze

Kościół ufundował zamożny mieszczanin Beringer z Bambergu, rodak biskupa Ottona, który w XII wieku prowadził misję chrystianizacyjną na Pomorzu. Świątynię konsekrował w 1187 roku biskup kamieński Zygfryd, a opiekę nad parafią przejęli benedyktyni z Bambergu. Około 1220 roku pochowano tu księcia Bogusława II.

Pierwszy, skromniejszy kościół przez kolejne stulecia rozbudowywano. W drugiej połowie XIII wieku powstała dwuwieżowa fasada zachodnia, a w latach 1375–1387 prezbiterium przebudowano na układ halowy z obejściem i wieńcem kaplic. Z kościołem łączy się nazwisko Hinricha Brunsberga, wybitnego budowniczego działającego na Pomorzu i w Brandenburgii.

W 1456 roku podczas sztormu zawaliła się wieża południowa, niszcząc część korpusu. Odbudowa przyniosła największą przemianę w dziejach świątyni: nawy przebudowano na wzór hali, a zamiast dwóch wież wzniesiono jedną, potężną wieżę centralną. Prace zakończono na początku XVI wieku.

Historia: od reformacji do wojny

W 1534 roku Pomorze przyjęło luteranizm i kościół św. Jakuba stał się świątynią protestancką; pozostał nią aż do 1945 roku. Po rozebraniu w 1831 roku kościoła Mariackiego był najważniejszym kościołem miasta.

W sierpniu 1677 roku, podczas oblężenia Szczecina przez wojska brandenburskie, pociski wywołały pożar, który zniszczył wieżę, sklepienia i dużą część wyposażenia. Odbudowa przyniosła barokowe wnętrze: nowy, dwukondygnacyjny ołtarz główny według projektu Erharda Löfflera, rzeźbioną ambonę i organy ukończone w 1699 roku przez słynnego organmistrza Arpa Schnitgera.

Pod koniec XIX wieku przeprowadzono gruntowną renowację. W lutym 1894 roku budowany hełm wieży runął podczas orkanu, ale jeszcze w tym samym roku go odbudowano; smukła iglica przewyższała 100 metrów i przez pół wieku była znakiem rozpoznawczym miasta.

W sierpniu 1944 roku nocne naloty zniszczyły dach, hełm wieży i północną część kościoła, a ogień strawił większość wyposażenia. Ocalały prezbiterium i sama wieża, pozbawiona zwieńczenia.

Historia: odbudowa i współczesność

Przez lata po wojnie ruina czekała na decyzje. Prezbiterium zabezpieczono pod koniec lat 40., ale na pełną odbudowę władze zgodziły się dopiero na początku lat 70. Projekt przygotowali szczecińscy architekci Stanisław Latour i Adam Szymski. Kościół odbudowano w latach 1972–1974, zachowując historyczną bryłę, choć północną ścianę wykonano w nowoczesnej formie, a wieżę przykryto niskim dachem.

W 1972 roku, po wskrzeszeniu diecezji szczecińsko-kamieńskiej, kościół św. Jakuba został katedrą, a od 1992 roku jest archikatedrą. Uroczystej konsekracji dokonano 31 maja 1982 roku, a rok później papież Jan Paweł II nadał świątyni tytuł bazyliki mniejszej. W 1987 roku papież odwiedził katedrę osobiście.

W 2007 roku rozpoczęła się odbudowa zwieńczenia wieży, a 12 stycznia 2008 roku osadzono nowy, strzelisty hełm, wzorowany na dawnych wyobrażeniach kościoła. Wraz z nim powstał taras widokowy na wysokości 56 metrów. Ostatnie lata przyniosły kolejne prace konserwatorskie, w tym renowację dachu i wyposażenia prezbiterium.

Architektura

Katedra to ceglany kościół halowy: trzy nawy mają podobną wysokość, a sklepienia wspierają masywne, wielokątne filary. Wschodnią część zamyka obszerne prezbiterium z obejściem, czyli ambitem, wokół którego rozmieszczono wieniec kaplic wpisanych między przypory. Prezbiterium jest niemal tak duże jak korpus nawowy, co dobrze widać, gdy obchodzi się kościół od strony wschodniej.

Z zewnątrz uwagę przyciąga potężna wieża zachodnia z tarczami zegara i strzelistym hełmem, odtworzonym w XXI wieku. Na dachu nad nawą stoi niewielka wieżyczka na sygnaturkę, zamontowana w 2010 roku.

Przy obchodzeniu katedry warto zwrócić uwagę na różnice w elewacjach. Południowa ściana ma tradycyjny gotycki wystrój z dekoracyjnymi detalami, a północna, odbudowana po wojnie, ma prostszą, współczesną formę – od lat trwają prace nad przywróceniem jej bardziej historycznego wyglądu.

W 2024 roku w katedrze obchodzono jubileusz 900-lecia misji św. Ottona z Bambergu i chrztu mieszkańców Szczecina – rocznicę wydarzeń, od których zaczyna się historia samej świątyni.

Co zobaczyć w środku

Wnętrze robi wrażenie przede wszystkim wysokością i rytmem ceglanych filarów. W prezbiterium wisi tryptyk złożony z późnogotyckich rzeźb pochodzących z różnych pomorskich kościołów, zwieńczony średniowiecznym krucyfiksem. W kaplicach można obejrzeć kolejne zabytkowe ołtarze, epitafia i rzeźby, które trafiły tu po wojnie z kościołów regionu.

Szczególną uwagę przyciągają organy z 2008 roku, nazwane imieniem Jana Pawła II. Instrument ma 66 głosów i ponad 4700 piszczałek, a jego prospekt otacza wysoki, barwny witraż. W katedrze regularnie odbywają się koncerty, w tym w ramach festiwalu organowego.

W Kaplicy Książąt Pomorskich, we współczesnym kamiennym grobowcu, spoczywają szczątki Gryfitów przeniesione z zamkowej krypty. Okno kaplicy zdobi witraż z herbem dynastii. Inne kaplice poświęcono między innymi portowcom i kolejarzom – razem tworzą swoistą kronikę powojennego Szczecina.

Taras widokowy

Na taras w wieży wjeżdża się jedną z dwóch wind; wejście schodami nie jest przewidziane dla zwiedzających. Z wysokości 56 metrów widać Stare Miasto, zamek, Wały Chrobrego, Odrę z portem, a przy dobrej widoczności także dalsze okolice. Taras jest czynny przez cały rok, latem dłużej niż w pozostałych miesiącach.

Ludzie i muzyka

Przez ponad czterdzieści lat organistą i kantorem w kościele św. Jakuba był Carl Loewe, ceniony kompozytor pieśni, nazywany Schubertem Północy. To tutaj w 1827 roku odbyło się pierwsze publiczne wykonanie uwertury do „Snu nocy letniej” Feliksa Mendelssohna. Zgodnie z wolą Loewego jego serce zamurowano w filarze przy organach; urnę odnaleziono podczas prac remontowych w 2012 roku.