Brama Portowa – ciekawostki i historie

Brama Portowa codziennie mija tysiące ludzi, ale niewielu zatrzymuje się, by przeczytać złoty napis na jej szczycie albo zastanowić się, dlaczego stoi samotnie pośrodku skrzyżowania. A ta barokowa budowla ma za sobą historię zakupu miasta za talary, rzeźb ukrytych przed bombami w lesie, fontanny z nagą boginią i sklepu Cepelii w środku.

Rozwijamy tu pięć krótkich ciekawostek ze strony atrakcji. Korzystamy z Wikipedii polskiej i niemieckiej i z samego napisu na bramie. Gdy źródła podają różne wersje, mówimy o tym otwarcie.

Brama Portowa – historie

Rok 1719 na bramie z 1727 roku – napis o zakupie miasta

Kto zadrze głowę przy zachodniej fasadzie, zobaczy na attyce długi łaciński napis złoconymi literami, zakończony datą MDCCXIX, czyli 1719. Wiele osób uznaje ją za datę budowy, ale to pomyłka. Brama powstała dopiero w latach 1725–1727. Rok 1719 dotyczy wydarzenia, które budowla miała upamiętnić: przejęcia Szczecina przez Prusy.

Tło jest takie. Po wojnie trzydziestoletniej Szczecin przez kilkadziesiąt lat należał do Szwecji. W czasie wielkiej wojny północnej, w 1713 r., miasto zdobyto, a ostatecznie przeszło w ręce Prus na mocy pokoju ze Szwecją zawartego w Sztokholmie – wstępne porozumienie podpisano jeszcze w 1719 r., traktat na początku 1720 r. Król Fryderyk Wilhelm I nie poprzestał na zdobyczy wojennej: zapłacił Szwedom za ziemie aż po rzekę Pianę, według przekazów dwa miliony talarów.

Napis mówi o tym dość dumnie. W wolnym streszczeniu: Fryderyk Wilhelm, król w Prusach, księstwo szczecińskie, niegdyś obiecane elektorom brandenburskim, a zrządzeniem losu przekazane Szwedom, na mocy słusznych układów i za słuszną cenę wykupił aż po Pianę i odzyskał w roku 1719 oraz kazał zbudować tę Bramę Brandenburską. Była to więc propaganda w kamieniu: przypomnienie, że Szczecin trafił do Prus zgodnie z prawem, a nie tylko siłą.

Budowlę zaprojektował inżynier wojskowy Gerhard Cornelius van Wallrawe, autor przebudowy kilku pruskich twierdz, a rzeźby wykonał francuski rzeźbiarz Bartholomé Damart. Nad napisem widać panoramę miasta z postacią Wiadrusa, uosobienia Odry, a na szczycie – herb pod królewską koroną. Napis najlepiej czytać z placu Zwycięstwa, w pochmurny dzień, gdy złoto nie odbija słońca.

Rzeźby w Lesie Arkońskim i brama w bluszczu

Gdy w czasie II wojny światowej na Szczecin zaczęły spadać bomby, ktoś musiał pomyśleć o zabytkach. W przypadku Bramy Berlińskiej, jak nazywano ją wówczas, zdecydowano się na dwa kroki. Zdobione zwieńczenia, czyli najcenniejsze rzeźby, zdemontowano i ukryto w Lesie Arkońskim na zachodnich obrzeżach miasta. Samą bramę obsadzono bluszczem, który miał ją maskować.

Nie wiadomo dokładnie, na ile bluszcz rzeczywiście chronił budowlę przed lotnikami, ale brama przetrwała wojnę, choć centrum Szczecina zostało w ogromnym stopniu zniszczone. Zachowało się zdjęcie z 1945 r., na którym przejście bramy udekorowano transparentem witającym Rząd Jedności Narodowej – nową, polską władzę.

Ukryte rzeźby czekały na swoją kolej dwanaście lat. Odnaleziono je i zamontowano z powrotem w 1957 r. Wcześniej, 11 czerwca 1954 r., bramę wpisano do rejestru zabytków. Niemiecka Wikipedia odnotowuje z uznaniem, że polscy konserwatorzy wzorowo zadbali o budowlę, choć dla wielu przesiedlonych Niemców była ona symbolem przynależności Szczecina do Prus.

Dziś, patrząc na bogate zwieńczenia z herbem, trofeami wojennymi i postaciami dzikich ludzi, łatwo zapomnieć, że przez ponad dekadę leżały gdzieś w lesie. Warto obejść bramę dookoła i porównać obie fasady – wschodnia jest skromniejsza, ale również ma herb z Orderem Czarnego Orła.

Cepelia w bramie twierdzy, a potem teatr

Gdy powstawała, była częścią wielkiej inwestycji. Prace nad nową pruską twierdzą trwały głównie w latach 1724–1740: wokół miasta usypano bastiony, raweliny i forty, a średniowieczne bramy rozebrano i zastąpiono barokowymi. Brama Berlińska stała między dwoma bastionami i strzegła jednego z głównych wjazdów od strony lądu. Drugą zachowaną bramą tej twierdzy jest Brama Królewska, oddalona o około sześćset metrów na północny wschód – warto obejrzeć obie tego samego dnia. Brama przestała być bramą już w XIX w. Twierdzę szczecińską zlikwidowano w latach 70. XIX w., wały i bastiony rozebrano, a na ich miejscu wytyczono nowe ulice. Niemiecka Wikipedia podaje, że o zachowanie bramy zabiegał wówczas Hugo Lemcke, badacz pomorskich zabytków. Budowla ocalała, ale nie miała już funkcji obronnej – stała się ozdobą placu.

Po wojnie trzeba było znaleźć jej nowe zastosowanie. Przez trzydzieści siedem lat, od 1976 do 2013 r., w środku działał sklep Cepelii z wyrobami rękodzieła artystycznego. Szyld Cepelii nad przejściem widać jeszcze na zdjęciach z tamtych lat. Sklep z wyrobami rękodzieła w barokowym wnętrzu dawnej fortyfikacji to połączenie, które dobrze oddaje powojenne losy wielu szczecińskich zabytków: zachowano je, ale nadano im zupełnie nowe, codzienne funkcje.

W 1988 r. na bramie zawieszono wielki transparent z napisem „Pomorze Zachodnie zawsze polskie”. Zachowało się zdjęcie, na którym widać go nad kwietnikami u stóp budowli. To przypomina, jak ważnym symbolem w powojennym mieście był ten pruski zabytek – i jak różne treści na nim zawieszano.

Od połowy drugiej dekady XXI w. w bramie działa kameralny teatr. Według niemieckiej Wikipedii prowadzi go szczecińskie stowarzyszenie miłośników sztuki, a obok mieści się także manufaktura czekolady. Spektakle w murach osiemnastowiecznej budowli to rzadka okazja, by zajrzeć do środka. Repertuar zmienia się sezonowo, warto więc sprawdzić go wcześniej.

Amfitryta przed bramą – fontanna, która zniknęła

Na początku XX w. Szczecin postanowił upiększyć plac przy bramie. W 1902 r. jedno z przejść bramy zamurowano, a przed nią ustawiono neobarokową fontannę z posągiem Amfitryty, greckiej bogini morza. Wykonał ją berliński rzeźbiarz Reinhold Felderhoff, urodzony w Elblągu uczeń Reinholda Begasa. W wykazie jego prac fontanna figuruje pod rokiem 1903, a mieszkańcy nazywali ją po prostu fontanną Felderhoffa.

Kompozycja nawiązywała do słynnej Fontanny Apollina w Wersalu. Naga bogini stała na rydwanie w kształcie muszli, ciągniętym przez dwa rumaki, które pędziły w stronę Odry. Woda spływała do płytkiego basenu, w którym brodziło rzeźbione ptactwo. Fontanna stała w ruchliwym, reprezentacyjnym miejscu, u zbiegu dzisiejszej ul. Wyszyńskiego, al. Niepodległości i ul. 3 Maja.

Przetrwała trzydzieści lat. 12 października 1932 r. pomnik i fontannę rozebrano, a części przekazano muzeum miejskiemu. Co do powodów, źródła się różnią. Według niemieckiej Wikipedii chodziło o przebudowę węzła komunikacyjnego, a prowincjonalny konserwator Franz Balke uważał fontannę za nieudany pomysł urbanistyczny, który przeszkadzał w odbiorze samej bramy. Polska Wikipedia podaje z kolei, że oficjalnym powodem były protesty przeciwko nagości bogini.

Dalsze losy rzeźby nie są znane – jej części zaginęły. Dziś Amfitrytę można zobaczyć tylko na starych pocztówkach, które pokazują bramę z fontanną w roli scenografii, z rzeźbionymi końmi wyskakującymi z wody.

Am Berliner Tor – plac, który zmieniał nazwy razem z ustrojem

Brama nosiła kilka nazw. Początkowo nazywano ją Bramą Brandenburską, tak jak w napisie na attyce. Wkrótce przylgnęła do niej nazwa Bramy Berlińskiej, bo prowadziła stąd droga do Berlina. Po 1945 r. stała się Bramą Portową.

Jeszcze ciekawsze są dzieje placu wokół. Do 1927 r. nazywał się po prostu Am Berliner Tor, czyli „przy Bramie Berlińskiej”. W latach 1927–1933 był to Platz der Republik, czyli plac Republiki – nazwa z czasów Republiki Weimarskiej. Po dojściu nazistów do władzy w 1933 r. zmieniono ją na Hohenzollernplatz, na cześć dynastii pruskich królów. Po wojnie plac otrzymał nazwę placu Zwycięstwa, a jego najbardziej wysunięta na wschód część, z samą bramą, to dziś plac Brama Portowa.

Na starej pocztówce z 1918 r. widać plac w czasach, gdy nazywał się jeszcze Am Berliner Tor: kościół Bugenhagena – dziś kościół Najświętszego Serca Pana Jezusa – niski pawilon Towarzystwa Komunikacji Miejskiej i reprezentacyjne kamienice. Pawilon nie przetrwał wojny – został zbombardowany 30 września 1941 r.

Na placu zachowały się jednak przedwojenne kamienice na narożnikach z ul. Krzywoustego i Kopernika. Spacer od bramy przez plac Zwycięstwa do kościoła to dobry sposób, by zobaczyć, jak w jednym miejscu nakładają się epoki: pruska twierdza, Szczecin przełomu wieków i powojenna odbudowa.

← Brama Portowa: opis, dojazd i zdjęcia