Centrum Dialogu Przełomy

Centrum Dialogu Przełomy – historia i zwiedzanie

Historia placu Solidarności

Przed wojną w tym miejscu stał zwarty kwartał kilkupiętrowych kamienic przylegający do ówczesnego Königsplatz, czyli dzisiejszego placu Żołnierza Polskiego. Zabudowa została zniszczona podczas nalotów bombowych w 1944 roku i po wojnie jej nie odbudowano. Powstał skwer, a później plac zabaw dla dzieci.

Ten zwyczajny skwer stał się sceną tragedii 17 grudnia 1970 roku. Po ogłoszeniu podwyżek cen protestujący robotnicy, w tym stoczniowcy, przyszli pod pobliski gmach Komitetu Wojewódzkiego PZPR, który został podpalony. Tłum ruszył następnie w stronę komendy milicji przy ulicy Małopolskiej. Z budynku i od strony wojska otwarto ogień, a w grudniowych wydarzeniach w Szczecinie zginęło łącznie 16 osób, wiele z nich właśnie w rejonie dzisiejszego placu.

Według relacji strajkujący próbowali wówczas użyć łodzi rybackiej, stojącej na placu zabaw, jako tarana. Motyw łodzi wrócił po latach w pomniku Ofiar Grudnia 1970 autorstwa Czesława Dźwigaja, odsłoniętym 28 sierpnia 2005 roku. Ten mierzący około 11 metrów brązowy anioł z koroną cierniową, nazywany Aniołem Wolności, stoi na łodzi wyłaniającej się z rozbitego bruku. U jego stóp wypisano nazwiska ofiar.

Jak powstało muzeum

Pomysł muzeum poświęconego szczecińskim przełomom zrodził się w pierwszej dekadzie XXI wieku. W mieście narastało poczucie, że rola Szczecina w zrywach przeciwko władzy komunistycznej jest w Polsce mało znana, a historia powojennego Pomorza Zachodniego nie ma stałej ekspozycji. Ostatecznie zdecydowano, że centrum powstanie na placu Solidarności i będzie częścią Muzeum Narodowego.

W 2009 roku rozstrzygnięto konkurs architektoniczny, który wygrała katowicka pracownia KWK Promes Roberta Koniecznego. Budowa ruszyła w 2012 roku, a muzeum otworzyło się dla zwiedzających na początku 2016 roku. Akt erekcyjny wmurowano symbolicznie 30 sierpnia 2013 roku, w rocznicę podpisania szczecińskich porozumień sierpniowych.

Architektura: budynek, który oddaje plac miastu

Architekci postanowili zachować otwarty charakter placu, dlatego niemal cała kubatura muzeum znalazła się pod ziemią. Nad powierzchnię wystaje tylko strefa wejściowa, a od strony ruchliwej ulicy plac zamyka łagodne wyniesienie, które odcina go od hałasu. Powierzchnia opada ku środkowi, tworząc rodzaj amfiteatru, w którym mogą się odbywać uroczystości rocznicowe.

Do wejścia prowadzi pochylnia wycięta w płycie placu, a do przestronnego holu można też wejść bezpośrednio od ulicy Świętego Piotra i Pawła. Z holu schody prowadzą w dół, na ekspozycję – otwartą, miejscami dwukondygnacyjną przestrzeń z rozproszonymi słupami.

Projekt okazał się wielkim sukcesem. W 2016 roku budynek zdobył Europejską Nagrodę za Miejską Przestrzeń Publiczną (ex aequo z realizacją z Hiszpanii) oraz tytuł World Building of the Year na World Architecture Festival w Berlinie, czyli tytuł najlepszego budynku roku na świecie w tym konkursie. Otrzymał też m.in. Grand Prix Nagrody Architektonicznej tygodnika Polityka.

Co zobaczyć na wystawie

Wystawa stała zaczyna się w półmroku i ciszy, które mają sprzyjać skupieniu. Pierwsza część dotyczy II wojny światowej i Stettina jako miasta Trzeciej Rzeszy, w którym pracowali robotnicy przymusowi, ale działał też ruch oporu skupiony wokół księdza Carla Lamperta. Jego kielich mszalny to jeden z najbardziej poruszających eksponatów.

Kolejne przestrzenie opowiadają o nowej granicy na Odrze, o przybyszach z różnych stron Polski i z dawnych Kresów, którzy zasiedlali opustoszałe miasto, oraz o władzy, przemocy i propagandzie pierwszych powojennych lat. Wśród eksponatów są przedmioty, które jeszcze niedawno stały na ulicach miasta, na przykład gwiazda z dawnego pomnika wdzięczności dla Armii Radzieckiej.

Najbardziej emocjonalna część dotyczy Grudnia 1970, strajku ze stycznia 1971 roku, Sierpnia 1980, stanu wojennego i strajków 1988 roku. Ekspozycja korzysta z filmów, nagrań relacji świadków, zdjęć i dużych scenografii – w jednej z sal stoi na przykład transporter opancerzony. Na zwiedzanie warto zarezerwować co najmniej półtorej godziny.

Część poświęcona migracjom zaczyna się od filmu o pierwszych dniach w powojennym Szczecinie, a głosów pierwszych osadników można słuchać przy burcie wagonu kolejowego, którym wielu z nich tu przyjechało. Kolejne sale pokazują Stocznię Szczecińską jako miejsce, z którego wychodziła większość szczecińskich zrywów, oraz pokolenie młodych ludzi, które w powojennym mieście stanowiło większość mieszkańców.

Wystawa przypomina też mniej znane wątki: strajk ze stycznia 1971 roku, który stał się wzorem dla późniejszych protestów w całej Polsce, internowanie działaczy szczecińskiej Solidarności po wprowadzeniu stanu wojennego, demonstracje z maja 1982 roku, podziemne wydawnictwa, msze za Ojczyznę i pomoc dla represjonowanych. Na zakończenie twórcy spinają opowieść klamrą: podniesiony szlaban jako finał historii granicy i obraz zamkniętej stoczni jako finał historii zakładu, który przez dziesięciolecia był sercem miasta.

Oprócz wystawy stałej centrum organizuje wystawy czasowe, debaty, spotkania i lekcje muzealne dla szkół. Prowadzi też archiwum historii mówionej, w którym gromadzi wspomnienia mieszkańców regionu.

Najlepsza pora na wizytę

Muzeum jest dobrym pomysłem na pochmurny lub deszczowy dzień, bo cała ekspozycja znajduje się pod dachem i pod ziemią. Muzeum odwiedzają także grupy szkolne, więc kto szuka ciszy, może wybrać popołudnie lub weekend.

Szczególny charakter ma plac w okolicach rocznic – 17 grudnia i pod koniec sierpnia – kiedy odbywają się tu uroczystości i składane są kwiaty pod pomnikiem. Wieczorem warto wyjść na plac, by zobaczyć podświetloną filharmonię po drugiej stronie.

W okolicy

Po drugiej stronie placu stoi biała Filharmonia im. Mieczysława Karłowicza, a kilka kroków dalej kościół świętych Piotra i Pawła, jeden z najstarszych w mieście. Niedaleko są Brama Królewska, plac Żołnierza Polskiego i Zamek Książąt Pomorskich, więc wizytę w muzeum łatwo połączyć ze spacerem po centrum.