Centrum Dialogu Przełomy – ciekawostki i historie

Najlepszy budynek świata stoi pod placem

30 czerwca 2009 roku Muzeum Narodowe w Szczecinie ogłosiło konkurs na pawilon nowego oddziału. Wpłynęło 55 prac, a 30 września komisja wybrała projekt katowickiej pracowni KWK Promes, założonej dziesięć lat wcześniej przez Roberta Koniecznego. Budowa ruszyła w marcu 2012 roku i kosztowała 27 milionów złotych, w trzech czwartych pokrytych z funduszy europejskich. Muzeum otworzyło się dla zwiedzających 25 stycznia 2016 roku.

Jeszcze tego samego roku budynek zdobył tytuł World Building of the Year na World Architecture Festival w Berlinie. To jedna z najbardziej prestiżowych nagród architektonicznych na świecie: tytuł przyznaje się co roku jednemu budynkowi wybranemu spośród zwycięzców wszystkich kategorii. Wcześniej otrzymały go m.in. Uniwersytet Bocconi w Mediolanie i muzeum MAXXI w Rzymie projektu Zahy Hadid. W 2016 roku szczecińskie centrum otrzymało też Europejską Nagrodę za Miejską Przestrzeń Publiczną, ex aequo z realizacją z Hiszpanii, oraz Grand Prix Nagrody Architektonicznej tygodnika Polityka.

Szczecin ma tu wyjątkowy zbieg okoliczności. Po drugiej stronie placu stoi biała Filharmonia im. Mieczysława Karłowicza, która w 2015 roku zdobyła Nagrodę Unii Europejskiej im. Miesa van der Rohe. Dwa budynki nagradzane w kolejnych latach na arenie międzynarodowej patrzą więc na siebie przez jeden plac. Najlepiej zobaczyć to wieczorem, z wejścia do muzeum, gdy filharmonia jest podświetlona.

Plac, który miał zostać placem

Pod koniec XIX wieku na kwartale przylegającym do ówczesnego Königsplatz, dziś placu Żołnierza Polskiego, stanęły czterokondygnacyjne kamienice z mieszkaniami i sklepami. W nocy z 29 na 30 sierpnia 1944 roku zniszczyły je brytyjskie bombowce. Po wojnie zabudowy nie odtworzono: na pustym miejscu posadzono zieleń, a w latach 60. urządzono plac zabaw dla dzieci. Tak powstał skwer, który w grudniu 1970 roku stał się sceną tragedii, a później miejscem pamięci i manifestacji opozycji.

Gdy zapadła decyzja o budowie muzeum właśnie tutaj, pojawił się problem: nowy gmach mógł zabrać miastu jedyny otwarty plac pamięci. Architekci z KWK Promes postanowili więc schować budynek pod ziemią. Dwukondygnacyjna bryła została zintegrowana z placem, nad powierzchnię wystaje tylko strefa wejścia, a od strony ruchliwej ulicy plac zamyka łagodne wyniesienie. Powierzchnia opada ku środkowi, tworząc rodzaj amfiteatru na uroczystości rocznicowe, a do wnętrza prowadzi pochylnia wycięta w płycie placu.

Akt erekcyjny wmurowano 30 sierpnia 2013 roku, w 33. rocznicę podpisania szczecińskiego porozumienia sierpniowego. Podpisali go m.in. działacz opozycji Andrzej Milczanowski i marszałek województwa. Dziś po placu można spacerować, siadać na jego pochyłościach i oglądać pomnik z każdej strony – budynek muzeum pozostaje przy tym niemal niewidoczny.

Łódź z placu zabaw

17 grudnia 1970 roku, po ogłoszeniu podwyżek cen, robotnicy Stoczni Szczecińskiej im. Adolfa Warskiego wyszli z zakładu i przeszli do centrum. Około dziesięciotysięczny tłum, nie doczekawszy się rozmowy z pierwszym sekretarzem, wdarł się do gmachu Komitetu Wojewódzkiego PZPR i podpalił go. Potem ruszył w stronę pobliskiej komendy milicji przy ulicy Małopolskiej. Budynek obrzucono kamieniami, próbowano go podpalić.

Na placu zabaw obok stała łódź rybacka – zabawka dla dzieci. Protestujący próbowali użyć jej jako tarana, by sforsować bramę komendy. Wtedy milicja i wojsko otworzyły ogień. Tego dnia w Szczecinie zginęło 13 osób, w tym przypadkowi przechodnie; łącznie w grudniowych wydarzeniach w mieście poległo 16 osób.

Łódź wróciła po latach w pomniku Ofiar Grudnia 1970. Kamień węgielny położono 17 grudnia 2003 roku z inicjatywy radnych i Stowarzyszenia Grudzień '70–Styczeń '71, a budowę sfinansowały miasto, zbiórki społeczne i dary Polonii amerykańskiej. Pomnik autorstwa Czesława Dźwigaja odsłonięto 28 sierpnia 2005 roku. Ma 11 metrów wysokości i waży 9,5 tony. Anioł z pionowo uniesionymi skrzydłami trzyma koronę cierniową, która układa się w napis Grudzień 1970, a stoi na łodzi wyłaniającej się spod rozbitego bruku. Nazwiska poległych wypisano na czterech granitowych płytach wokół – warto je odczytać, zanim zejdzie się do muzeum.

Od Szczecina na Bałtyku po Triest na Adriatyku

5 marca 1946 roku Winston Churchill, wówczas już nie premier, lecz lider opozycji, wygłosił wykład w Westminster College w Fulton w stanie Missouri. Słuchało go około 1500 osób. Towarzyszył mu prezydent Harry Truman, z którym Churchill przyjechał do Fulton specjalnym pociągiem. W 46-minutowym przemówieniu padło zdanie, które przeszło do historii: od Szczecina na Bałtyku po Triest na Adriatyku zapadła na kontynent żelazna kurtyna. Co ciekawe, tego akapitu nie było w tekście rozdanym wcześniej dziennikarzom, a stenografowie omal go nie przegapili.

Samo określenie nie było nowe – w lutym 1945 roku użył go Joseph Goebbels w tygodniku Das Reich. Ale to Churchill sprawił, że stało się symbolem podziału Europy na czas zimnej wojny. Szczecin trafił do tego zdania nieprzypadkowo: był najdalej na północ wysuniętym punktem linii oddzielającej strefę radziecką od Zachodu. W marcu 1946 roku miasto było już od kilku miesięcy pod polską administracją, więc w wizji Churchilla znalazło się po wschodniej stronie kurtyny.

Na wystawie stałej cytat otwiera opowieść o granicy na Odrze. Twórcy ekspozycji przypominają, że ostateczne uznanie zachodniej granicy Polski nastąpiło dopiero w 1990 roku, a przez dziesięciolecia mieszkańcom Pomorza Zachodniego towarzyszyło poczucie tymczasowości. Dla wielu zwiedzających to zaskoczenie: nazwa ich miasta pada w jednym z najsłynniejszych przemówień XX wieku.

Dzień przed Gdańskiem

W sierpniu 1980 roku strajki ogarnęły całe Wybrzeże. 14 sierpnia stanęła Stocznia Gdańska, a 17 sierpnia w Szczecinie powstał Międzyzakładowy Komitet Strajkowy z siedzibą w Stoczni im. Adolfa Warskiego. Kierował nim Marian Jurczyk, a komitet sformułował 36 postulatów – więcej niż słynne 21 postulatów gdańskich. Rozmowy z komisją rządową prowadzono równolegle w obu miastach.

Pierwsze porozumienie podpisano w Szczecinie, 30 sierpnia 1980 roku. Ze strony strajkujących sygnował je Marian Jurczyk, ze strony rządu – wicepremier Kazimierz Barcikowski. Dzień później, 31 sierpnia, w sali BHP Stoczni Gdańskiej, Lech Wałęsa podpisał porozumienie gdańskie słynnym wielkim długopisem. Potem przyszły jeszcze porozumienia w Jastrzębiu-Zdroju 3 września i w Hucie Katowice 11 września.

W pierwszym punkcie porozumień szczecińskiego i gdańskiego władza przyznawała, że dotychczasowe związki zawodowe zawiodły pracowników, i zgadzała się na powołanie nowych, samorządnych związków. Na tej podstawie zarejestrowano NSZZ Solidarność. W Polsce pamięć zbiorowa skupiła się na Gdańsku, a poczucie, że rola Szczecina jest pomijana, było jednym z powodów powstania tego muzeum. Na wystawie warto odszukać część poświęconą strajkowi ze stycznia 1971 roku, który stał się wzorem dla późniejszych protestów, i Sierpniowi 1980 – a potem wybrać się do bramy dawnej stoczni, skąd wychodziły szczecińskie przełomy.

Kielich kapelana, którego zgubił donos

Jednym z najbardziej poruszających eksponatów w pierwszej części wystawy jest złocony kielich mszalny. Należał do księdza Carla Lamperta, urodzonego w 1894 roku w austriackim Göfis, doktora prawa kanonicznego i wikariusza generalnego w Innsbrucku. Za sprzeciw wobec nazistowskiej grabieży klasztorów trafił do obozów Dachau i Sachsenhausen. Po zwolnieniu nie mógł wrócić w rodzinne strony i w sierpniu 1941 roku, na zaproszenie biskupa berlińskiego, przyjechał do Szczecina, gdzie został kapelanem szpitala prowadzonego przez siostry boromeuszki.

W lutym 1943 roku gestapo aresztowało go w ramach akcji wymierzonej w szczecińskich katolików, nazwanej Fall Stettin. Zgubiły go donosy konfidenta, który podawał się za inżyniera Georga Hagena. Lampert był więziony w Szczecinie i w Berlinie, a 13 listopada 1944 roku został stracony na gilotynie w więzieniu w Halle. W 2011 roku Kościół ogłosił go błogosławionym. Jego kielich przypomina, że opowieść o oporze w Szczecinie zaczyna się wcześniej niż w 1970 roku – jeszcze w niemieckim Stettinie.