Jezioro Szmaragdowe i Puszcza Bukowa

Jezioro Szmaragdowe i Puszcza Bukowa – historia i zwiedzanie

Historia: od kopalni do jeziora

Wszystko zaczęło się w 1862 roku, gdy w ówczesnym Finkenwalde, dzisiejszych Zdrojach, ruszyła przemysłowa eksploatacja kredy i margla. Surowiec trafiał do pobliskiej cementowni portlandzkiej „Stern”, należącej do rodziny Toepfferów. Początkowo wydobywano skałę ponad poziomem wód gruntowych, ale z czasem odkrywka schodziła coraz głębiej, aż osiągnęła około 20 metrów poniżej otaczającego terenu. Niepotrzebny nadkład usypywano na hałdę, którą dziś znamy jako wzgórze Widok.

Kres kopalni przyniosła woda. Tradycyjnie podaje się, że 16 lipca 1925 roku górnicy natrafili w południowej ścianie wyrobiska na warstwę zawodnionych piasków i do odkrywki wdarła się woda, która w krótkim czasie zalała wyrobisko. Według przekazów wszyscy pracujący wtedy ludzie zdążyli uciec. Część lokalnych badaczy uważa jednak, że zalewanie kopalni trwało dłużej, nawet kilka lat, a data z 1925 roku jest raczej symbolicznym końcem wydobycia.

Wyrobiska nie osuszono i tak powstało jezioro. Na jego dnie wciąż mają spoczywać fragmenty maszyn i torowiska kolejki. W 1959 roku z południowego zbocza osunęła się kolejna masa ziemi, która zmniejszyła powierzchnię jeziora o około 0,4 hektara. Do dziś strome ściany dawnej odkrywki żyją własnym życiem: tworzą się na nich nowe rynny i drobne osuwiska.

Po 1945 roku teren znalazł się w polskim Szczecinie, a jezioro szybko stało się jednym z ulubionych celów wycieczek mieszkańców prawobrzeża. Otaczający je las to w dużej mierze samosiew – najpierw na nagich zboczach pojawiły się brzozy i topole, potem inne gatunki, aż powstała typowa dla Puszczy Bukowej buczyna.

Skąd ten kolor i jak wygląda jezioro

Szmaragdowa barwa wody bierze się z dużej zawartości węglanu wapnia, pochodzącego z rozpuszczania wapiennych skał dawnego wyrobiska. W zależności od pory roku, nasłonecznienia i kąta patrzenia woda bywa zielona, turkusowa, a w pochmurne dni niemal granatowa. Najlepiej widać to z góry – z dronowych zdjęć jezioro wygląda jak niebieskie oko wśród lasu.

Jezioro jest niewielkie: ma około 2,85 hektara powierzchni, blisko 290 metrów długości i do 165 metrów szerokości. Za to jest głębokie – w najgłębszym miejscu około 18 metrów. Nie ma naturalnych dopływów ani odpływu, zasila je woda podziemna, której nadmiar odprowadzany jest do kanalizacji przy moście widokowym.

Brzegi są strome, prawie pozbawione trzcin i szuwarów, dlatego ptactwa wodnego jest tu niewiele. Za to w otaczających lasach żyją dzięcioły, sójki i kowaliki, a o zmierzchu można spotkać sarny i dziki. W pobliskich podziemiach zimują nietoperze.

Co zobaczyć wokół jeziora

Wokół jeziora prowadzi ścieżka spacerowa, którą można obejść całość w kilkadziesiąt minut. Najbardziej charakterystycznym punktem jest betonowy most łukowy nad wąskim przesmykiem – pozostałość po trasie kolejki, którą wywożono urobek z kopalni. Dziś służy jako taras widokowy i ulubione miejsce do zdjęć.

W pobliżu stoi sztuczna grota „Za Łukami”, zbudowana pod koniec XIX wieku z inicjatywy Alberta Eduarda Toepffera, właściciela cementowni. Miała przypominać naturalną jaskinię w skałach wapiennych, a jednocześnie była reklamą wyrobów z cementu. Przed grotą zachowały się dwa pamiątkowe pomniki z 1912 roku, ustawione na pięćdziesięciolecie zakładów „Stern”.

Kilkaset metrów dalej, przy ul. Grabowej, można odnaleźć resztki pałacu Toepfferów, wzniesionego na początku XX wieku przez Helmuta Toepffera. Budynek przetrwał wojnę, ale potem popadł w ruinę i został rozebrany – zachowały się tylko fragmenty przyziemia. Na Polanie Słonecznej, zwanej potocznie Patelnią, widać ślady wieży widokowej projektu Carla Baresela, z której przed wojną oglądano panoramę aż po dalekie okolice miasta. Wieża i stojąca obok restauracja zostały zniszczone w 1945 roku.

Na północny zachód od jeziora wznosi się wzgórze Widok – dawna hałda kopalni – z punktem widokowym na lewobrzeżny Szczecin i dolinę Odry. Na stokach zachowały się też podziemia z okresu II wojny światowej, częściowo udostępnione przez Szczecińskie Towarzystwo Poszukiwawcze. Zimą są zamknięte, bo w tunelach zimują nietoperze.

Legenda o Skarbku

Z zalaniem kopalni wiąże się lokalna opowieść o duchu zwanym Skarbkiem. Według legendy od wieków strzegł on bogactw ukrytych pod ziemią, u podnóża południowego urwiska. Gdy kilof górnika dotarł do jego skarbca, rozgniewany duch zalał wszystko wodą.

Niektórzy dodają, że Skarbek wciąż czuwa nad jeziorem i pojawia się jako mgła snująca się nad wodą albo nagły chłodny powiew. Wczesnym rankiem jesienią, gdy nad zieloną taflą wisi opar, łatwo zrozumieć, skąd wzięła się ta historia.

Puszcza Bukowa i szlaki

Jezioro to dobra brama do Puszczy Bukowej (niem. Buchheide), rozległego kompleksu lasów liściastych na Wzgórzach Bukowych. Już w 1889 roku w Szczecinie działało towarzystwo miłośników tego lasu, a w 1981 roku utworzono tu Szczeciński Park Krajobrazowy. Dominują buczyny, ale są też łęgi, dąbrowy i grądy, a rzeźba terenu jest zaskakująco górzysta jak na okolice Szczecina.

Spod jeziora wychodzą znakowane szlaki piesze i rowerowe w głąb puszczy – do źródeł, polan i rezerwatów przyrody. Krótka pętla wokół jeziora i na wzgórze Widok wystarczy na godzinny spacer; dłuższa wędrówka po Wzgórzach Bukowych może zająć cały dzień.

Teren wokół jeziora jest stopniowo zagospodarowywany. W 2026 roku Wody Polskie wydały pozwolenie wodnoprawne na budowę stałego pomostu, dwóch tarasów widokowych i umocnienie brzegu – inwestycję prowadzi Zespół Parków Krajobrazowych Województwa Zachodniopomorskiego.

Najlepsza pora na wizytę

Każda pora roku ma tu swój urok, ale najpiękniej jest jesienią, gdy buki przebarwiają się na złoto i czerwono, a ciemna woda odbija kolorowe zbocza. Wiosną, zanim liście w pełni się rozwiną, najlepiej widać kolor jeziora i kształt dawnego wyrobiska.

Latem w weekendy bywa tłoczno, więc warto przyjść rano. Pamiętaj, że kąpiel w jeziorze jest zabroniona – brzegi opadają bardzo stromo, kilka kroków od lądu jest już kilka metrów głębokości, a na dnie leżą pozostałości po kopalni.