Łasztownia i bulwary nad Odrą

Łasztownia i bulwary nad Odrą – historia i zwiedzanie

Historia: od kępy przy przeprawie do portu

We wczesnym średniowieczu Łasztownia była niewielką kępą przy brzegu Odry, w miejscu, gdzie najłatwiej było przeprawić się przez bagnistą dolinę rzeki. Tędy biegł najstarszy szlak ze wschodu na zachodni brzeg. Pod koniec XIII wieku wyspę nabyło miasto i zaczęło ją wykorzystywać na potrzeby portu – stanęły tu składy towarów i spichlerze, a statki pozbywały się balastu.

Nazwa wyspy pochodzi od średniowiecznego łacińskiego słowa lastadium, oznaczającego miejsce załadunku statków lub składowania balastu. Po niemiecku mówiono Lastadie. Podobne łasztownie miały inne miasta hanzeatyckie, m.in. Lubeka, Rostock, Gdańsk i Królewiec. Z czasem nazwa objęła całą wyspę, a w pobliżu ujścia Duńczycy powstała stocznia.

Przy nabrzeżu, tuż obok Mostu Długiego, stał średniowieczny żuraw portowy. W 1308 roku zbudowano dla mieszkańców osady kościół św. Gertrudy – dziś to kościół św. Trójcy przy ulicy Energetyków, najważniejszy ślad dawnej osady. W XVII wieku osiedle otoczono wałami ziemnymi, a w XVIII wieku, już pod panowaniem pruskim, uporządkowano układ ulic.

Czasy pruskie i niemieckie: Lastadie

Na przełomie XIX i XX wieku Łasztownia przeżyła drugą falę zabudowy. Stare domy zastąpiły gęsto stojące kamienice czynszowe dla robotników, przeplatane fabrykami, składami, warsztatami i siedzibami firm spedycyjnych. W 1898 roku na sąsiednich terenach otwarto port wolnocłowy, a w latach 1904–1907 przy Moście Długim wzniesiono okazały gmach Urzędu Celnego, który przetrwał do dziś.

Łasztownia należała wtedy do najgęściej zabudowanych części śródmieścia. Główną ulicą była Grosse Lastadie, pełna sklepów, aptek, winiarni i biur żeglugowych. Wszystko to zniknęło w latach 1942–1944, gdy alianckie naloty niemal całkowicie zniszczyły wyspę.

Po 1945 roku i dziś

Po wojnie najszybciej odgruzowano dawną Grosse Lastadie, dziś ulicę Energetyków, bo prowadziła do portu. W latach 60. i 70. przebudowano ją na szeroką arterię, włączoną później w system Trasy Zamkowej. Przez dziesięciolecia Łasztownia była przede wszystkim terenem portowym i przemysłowym, z magazynami i dźwigami.

Zmiany przyniósł XXI wiek. W dawnej rzeźni miejskiej działa od 2014 roku Centrum Kultury Euroregionu Stara Rzeźnia. Około 2017 roku przebudowano nabrzeże od strony Starego Miasta, tworząc kilkusetmetrowy bulwar spacerowy. Kilka lat temu otwarto Morskie Centrum Nauki, a w 2024 roku tuż obok wyspy uruchomiono przystanek kolejowy Szczecin Łasztownia.

Łasztownia stała się też główną areną wielkich imprez żeglarskich. Szczecin czterokrotnie gościł finał regat The Tall Ships Races – w latach 2007, 2013, 2017 i 2024 – a żaglowce cumowały wtedy przy Wałach Chrobrego i na Łasztowni. W sierpniu odbywa się tu zwykle festiwal Żagle z żaglowcami, koncertami i jarmarkiem.

Ludzie i życie dawnej wyspy

Przy głównej drodze wyspy, późniejszej Grosse Lastadie, mieszkali przede wszystkim tragarze pracujący przy przeładunkach w porcie, robotnicy pobliskiej stoczni i rybacy. Na zapleczu domów, aż po brzegi Parnicy i Duńczycy, ciągnęły się ogrody, łąki, obory i stajnie. Taki obraz Łasztowni utrwaliły szesnasto- i siedemnastowieczne sztychy, m.in. Brauna i Hogenberga, na których widać też skład smoły i miejską ciesielnię przy Moście Długim.

W 1729 roku na koszt rady miejskiej wzniesiono tu nowy budynek sądu ławniczego z kolumnadą od ulicy. W jego oficynie urządzono remizę, w której stała w pogotowiu wielka sikawka, czterdzieści wiader, cztery duże drabiny i cztery bosaki. Na przełomie XIX i XX wieku najsłynniejszym adresem był Hansahaus, gdzie obok czesko-morawskiej spółki żeglugi na Odrze działało aż dwanaście firm spedycyjnych.

Ślady portowej przeszłości są widoczne także dziś. Przy żelbetowym magazynie nr 7 dawnego Wolnego Obszaru Celnego z 1929 roku biegnie 350-metrowe nabrzeże, które we wrześniu 2022 roku otrzymało nazwę Nabrzeże Ukraińskie. Ceglane budynki dawnej rzeźni miejskiej przypominają, że Łasztownia była nie tylko portem, ale i zapleczem gospodarczym całego miasta.

Co zobaczyć

Najbardziej rozpoznawalnym symbolem wyspy są dźwigozaury – trzy historyczne żurawie portalowe z lat 30. XX wieku, które służyły do rozładunku drobnicy aż do początku XXI wieku. W 2009 roku przejęło je Muzeum Narodowe, a w latach 2016–2017 odnowiono je, przywracając pierwotne barwy: brązowe podstawy, zielone kabiny i żółte wysięgniki. Po zmroku żurawie są podświetlane.

U wylotu Mostu Długiego warto spojrzeć na okazały gmach Urzędu Celnego, wzniesiony w latach 1904–1907 w miejscu dawnego pruskiego budynku akcyzy. Przetrwał wojnę w stosunkowo dobrym stanie i jako jeden z pierwszych został wyremontowany. Po 1945 roku mieściły się w nim instytucje związane z gospodarką morską, m.in. spedycja C. Hartwig i Żegluga Szczecińska.

Tuż obok stoi Morskie Centrum Nauki im. prof. Jerzego Stelmacha – budynek o długości 122 metrów, którego bryła przypomina kadłub statku. W środku czekają interaktywne ekspozycje o morzu, żegludze i porcie oraz planetarium, a na dachu znajduje się taras widokowy.

Po drugiej stronie Odry warto przejść Bulwarem Piastowskim, przed wojną główną nadrzeczną ulicą Starego Miasta. Stoi tam m.in. rzeźba łodzi Wyszaka, szczecińskiego możnego, kupca i korsarza z XII wieku. Na bulwarach można też obejrzeć plenerową Aleję Żeglarzy z rzeźbami słynnych kapitanów i kota okrętowego.

Najlepsza pora na wizytę

Latem bulwary żyją od rana do późnego wieczora: działają kawiarnie i bary, cumują jachty, a w weekendy odbywają się koncerty i pikniki. Sierpień to czas festiwalu Żagle, gdy na nabrzeżach pojawiają się żaglowce, scena i wesołe miasteczko.

Najpiękniej jest jednak o zachodzie słońca. Z Łasztowni widać, jak ostatnie promienie oświetlają fasady na Wałach Chrobrego i wieżę katedry, a potem zapalają się światła na dźwigozaurach i po drugiej stronie rzeki. To także świetne miejsce na zimowy spacer – przy mroźnej pogodzie panorama miasta nad Odrą wygląda wyjątkowo ostro.