Katedra św. Jakuba – ciekawostki i historie

Katedra św. Jakuba stoi w Szczecinie od ponad ośmiu stuleci i przez ten czas kilka razy traciła wieżę, wyznanie, wyposażenie i niemal całe sklepienia. Za każdym razem ją odbudowywano – i każda odbudowa zostawiała ślad, który można dziś odnaleźć: w kształcie hełmu, w organach, w kamiennym grobowcu książąt, a nawet w filarze, w którym zamurowano serce kompozytora.

Poniżej rozwijamy po kolei każdą z krótkich ciekawostek ze strony katedry. Opieramy się na sprawdzonych opracowaniach, a tam, gdzie się różnią, piszemy to wprost. Przy każdej opowieści podpowiadamy, czego szukać na miejscu.

Bazylika archikatedralna św. Jakuba – historie

110 metrów i hełm z obrazu z 1624 roku

Przez ponad trzydzieści lat po powojennej odbudowie wieża katedry kończyła się niskim dachem. Murów nie odważono się wtedy obciążyć nowym hełmem, bo zbyt mocno ucierpiały w czasie wojny. Dopiero w 2007 roku rozpoczęto prace nad przywróceniem dawnej sylwetki, a 12 stycznia 2008 roku na wieży osadzono strzelisty hełm.

Co ciekawe, nie jest on kopią hełmu zniszczonego w 1944 roku. Wzorowano go na starszym, gotyckim zwieńczeniu, które spłonęło w 1677 roku – takim, jakie widać na panoramie Szczecina namalowanej przez Paula Friedeborna w 1624 roku. Szczecin odzyskał więc sylwetkę katedry sprzed blisko czterech stuleci.

Po odbudowie katedra mierzy 110,18 metra. To druga co do wysokości świątynia w Polsce – wyższa jest tylko bazylika w Licheniu, mająca 141,5 metra – i jedna z najwyższych budowli Szczecina; według opracowań z czasu odbudowy ustępowała tylko wieżowcowi Pazim z masztem antenowym. W 2010 roku na dachu nad nawą zamontowano jeszcze osiemnastometrową sygnaturkę.

Razem z hełmem powstał taras widokowy na wysokości 56 metrów. Od maja 2009 roku wjeżdża się na niego jedną z dwóch wind. Widać stąd Stare Miasto, zamek, Wały Chrobrego i port, a przy dobrej pogodzie – daleko za miasto. Najlepszą porą na wizytę jest pogodny dzień albo późne popołudnie.

4743 piszczałki pod witrażem

Kościół św. Jakuba miał świetne organy już w XVII wieku: w 1699 roku słynny organmistrz Arp Schnitger ukończył instrument rozpoczęty przez Matthiasa Schuriga z Drezna, który zmarł w trakcie pracy. Te organy, na których przez dziesięciolecia grał Carl Loewe, zniszczyła bomba w sierpniu 1944 roku.

Pomysł budowy nowych, reprezentacyjnych organów pojawił się w 2004 roku. Postanowiono nie odtwarzać instrumentu sprzed 1945 roku, tylko zbudować zupełnie nowy. Przetarg wygrała firma Dariusza Zycha z Wołomina, która wcześniej zbudowała największe organy w Polsce, w Licheniu. Największym wyzwaniem okazała się bryła: za organami znajduje się witraż o powierzchni 30 metrów kwadratowych, przedstawiający Przemienienie Pańskie, i instrument nie mógł go zasłonić. Dlatego witraż prześwituje dziś przez środek prospektu.

Montaż zaczął się w marcu 2008 roku, a potem przez dwa miesiące trwała intonacja, czyli strojenie każdej piszczałki. 15 czerwca 2008 roku organy poświęcono i nadano im imię Jana Pawła II; na tę uroczystość skomponowano dwa nowe utwory. Instrument ma 66 głosów i 4743 piszczałki – od 11 milimetrów do 10 metrów długości, w tym 183 rezonatory trąbki hiszpańskiej. Waży 36 ton, ma cztery klawiatury ręczne i klawiaturę nożną, mechaniczną trakturę i cztery dmuchawy tłoczące 80 metrów sześciennych powietrza na minutę.

Bliżej prezbiterium stoi drugi, znacznie mniejszy instrument – dziewięciogłosowe organy zbudowane w 1983 roku. Wielkie organy najlepiej usłyszeć na koncercie – w katedrze regularnie odbywają się koncerty, w tym w ramach festiwalu organowego.

Serce Carla Loewego w filarze

Carl Loewe urodził się w 1796 roku w Löbejün koło Halle jako dwunaste dziecko nauczyciela. W 1820 roku przyjechał do Szczecina, by objąć posadę organisty w kościele św. Jakuba i miejskiego dyrektora muzycznego. Został tu ponad czterdzieści lat i całkowicie odmienił muzyczne życie miasta.

W kościele św. Jakuba dyrygował Pasjami Bacha, a w 1827 roku poprowadził w Szczecinie IX Symfonię Beethovena i światowe prawykonanie uwertury do Snu nocy letniej Feliksa Mendelssohna. Sam komponował przede wszystkim ballady – zostawił ich blisko pół tysiąca. Współcześni nazywali go Schubertem północnych Niemiec. Przez 32 lata bywał też w artystycznym salonie Sophie Tilebein w podszczecińskiej Żelechowej, gdzie grał na fortepianie i skrzypcach, śpiewał i dyskutował o literaturze; tam poznał rodzinę Goethego i został nauczycielem muzyki jego wnuka Walthera. W 1835 roku wydał tom Ballad polskich do wierszy Adama Mickiewicza w niemieckim przekładzie, z Świtezianką, Panią Twardowską i Trzema Budrysami.

W 1864 roku Loewe doznał wylewu, dwa lata później przeszedł na emeryturę i wyjechał do Kilonii, gdzie zmarł 20 kwietnia 1869 roku i został pochowany. Zgodnie z jego wolą serce wróciło jednak do Szczecina i zostało zamurowane w pierwszym południowym filarze przy organach kościoła, w którym grał. Mówi o tym łacińska tablica na filarze: Loewe kazał złożyć swoje serce w tej urnie, w kościele św. Jakuba, w którym przez lata brzmiały jego organy.

Urnę odnaleziono dopiero na początku marca 2012 roku, podczas remontu katedry – w miejscu, które wskazywała inskrypcja. Ostrożne opracowania piszą, że prawdopodobnie spoczywa w niej serce kompozytora. Dziś na filarze są tablica łacińska i dwujęzyczna tablica pamiątkowa, a przed katedrą zachował się neogotycki cokół dawnego pomnika Loewego, na którym stoi teraz figura Maryi.

Wieża, która upadała cztery razy

Pierwotnie kościół miał dwie wieże od zachodu. W 1456 roku, z nieznanych przyczyn, zawaliła się wieża południowa, niszcząc zachodnią część korpusu i sklepienia. Odbudowa pod kierunkiem mistrza Johanna Benecke stała się największą przebudową w dziejach świątyni: nawy przekształcono w halę, a zamiast dwóch wież wzniesiono jedną, potężną wieżę centralną. Prace ukończono w 1503 lub 1504 roku.

16 sierpnia 1677 roku, podczas oblężenia Szczecina przez wojska brandenburskie, pocisk armatni wywołał pożar. Spłonął gotycki hełm wieży, runęły sklepienia, przepadły gotyckie ołtarze, ambona, organy, dzwony i biblioteka. Odbudowę zaczęto w 1693 roku i wnętrze otrzymało wystrój barokowy. Wieża przez dwa stulecia stała bez wysokiego zwieńczenia.

Nowy hełm, według projektu Oskara Hossfelda, budowano podczas wielkiej renowacji pod koniec XIX wieku. W 1894 roku, jeszcze w trakcie budowy, runął – opracowania łączą tę katastrofę z orkanem. Odbudowano go jeszcze w tym samym roku; smukła iglica przez pół wieku była znakiem rozpoznawczym miasta. Według polskich opracowań miała 119 metrów wysokości.

W sierpniu 1944 roku bomby zniszczyły dach, hełm i większość sklepień; ocalały prezbiterium i wieża bez zwieńczenia. Po odbudowie w latach 1972–1974 wieżę przykryto niskim dachem, a strzelisty hełm wrócił dopiero w 2008 roku. Porównując stare fotografie z dzisiejszym widokiem, łatwo zauważyć, że obecny hełm jest inny niż ten z 1894 roku – nawiązuje do najstarszego, gotyckiego.

Kamienny grobowiec Gryfitów

Związki kościoła z dynastią książąt pomorskich sięgają jego początków. Konsekracja w 1187 roku odbyła się w obecności księżnej Anastazji, wdowy po Bogusławie I, a w 1220 lub 1221 roku pochowano tu księcia Bogusława II. Po przyjęciu luteranizmu w 1534 roku patronat nad świątynią objął książę Barnim IX, syn Bogusława X i Anny Jagiellonki. W 1904 roku przeniesiono tu też kamień pamiątkowy księcia Barnima III z dawnej kartuzji w Grabowie, którą ten książę ufundował.

Większość Gryfitów spoczywała jednak nie tutaj, lecz w sarkofagach w krypcie Zamku Książąt Pomorskich. Dynastia wygasła w 1637 roku, gdy bezpotomnie zmarł Bogusław XIV – legenda wiązała wygaśnięcie rodu z rzekomą klątwą Sydonii von Borck, straconej w 1620 roku jako czarownica. W czasie II wojny światowej zamkowa krypta zawaliła się, a sarkofagi zostały uszkodzone.

Po wojnie sarkofagi poddano konserwacji i dziś można je oglądać w muzeum na zamku. Szczątki książąt złożono natomiast w katedrze, we współcześnie wykonanym kamiennym grobowcu w Kaplicy Książąt Pomorskich. Nad grobowcem wisi obraz epitafijny z około 1600 roku, po bokach stoją dwie drewniane rzeźby z XVII wieku i konsole z motywem czaszek – wszystko z dawnego wyposażenia kościoła. W oknie kaplicy jest witraż Ireny Kisielewskiej z dziewięciopolowym herbem Gryfitów.

Najlepiej połączyć obie wizyty: zobaczyć sarkofagi w zamku, a potem przejść kilka minut do katedry i odnaleźć kaplicę z herbem w oknie.

← Bazylika archikatedralna św. Jakuba: opis, dojazd i zdjęcia