Zamek Książąt Pomorskich

Zamek Książąt Pomorskich – historia i zwiedzanie

Historia: od grodu do rezydencji

Na wzgórzu nad Odrą już w XII wieku istniał słowiański gród. W połowie XIII wieku książę Barnim I na prośbę mieszczan zgodził się go rozebrać i przekazał teren miastu. Sto lat później jego wnuk Barnim III postanowił wrócić na wzgórze – około 1346 roku rozpoczął budowę kamiennego domu, wbrew woli szczecińskich mieszczan. Spór zakończył się kompromisem, a obok domu stanęła kaplica św. Ottona.

W 1428 roku książę Kazimierz V umocnił i rozbudował siedzibę. Pod koniec XV wieku Bogusław X rozpoczął kolejną przebudowę w związku z planowanym ślubem z Anną Jagiellonką, córką króla Kazimierza Jagiellończyka. Uroczystość odbyła się w Szczecinie w 1491 roku, a para książęca do dziś spogląda na zwiedzających z pomnika na zamkowym dziedzińcu.

Największe zmiany przyniosły lata 1573–1582, gdy książę Jan Fryderyk przebudował zamek w duchu renesansu. Prace prowadził włoski budowniczy, w źródłach występujący jako Wilhelm Zachariasz Italus. Rozebrano wówczas stary kamienny dom i kościół św. Ottona, a nowe skrzydła zamknęły obszerny dziedziniec. W skrzydle północnym powstał kościół zamkowy, który służył także jako miejsce pochówku książąt.

Na początku XVII wieku, za książąt Filipa II i Franciszka, dobudowano skrzydło przeznaczone na książęce zbiory sztuki. Tak powstał drugi, mniejszy dziedziniec, dziś nazywany Menniczym.

Historia: Szwedzi, Prusacy i odbudowa

Ostatni z Gryfitów, Bogusław XIV, zmarł w 1637 roku, w czasie wojny trzydziestoletniej. Zamek stał się siedzibą szwedzkich namiestników, a po przejściu Szczecina pod władzę Prus w 1720 roku – pruskiej administracji i garnizonu. Na początku XVIII wieku przez pewien czas mieszkała tu rodzina Stanisława Leszczyńskiego, a później komendant garnizonu Christian August von Anhalt-Zerbst, ojciec przyszłej carycy Katarzyny II. W 1752 roku z polecenia Fryderyka II urządzono w zamku mennicę.

Kolejne przebudowy dostosowywały rezydencję do potrzeb urzędów i wojska. Zniknęły krużganki, sklepienia i wiele renesansowych dekoracji, a skrzydło południowe w XIX wieku niemal całkowicie przebudowano. Po wyprowadzeniu się urzędów w 1902 roku zamek zaczął podupadać, a podjęte w 1925 roku prace renowacyjne przerwano już po roku.

W 1944 roku alianckie naloty poważnie zniszczyły zamek. Po wojnie zabezpieczono ruiny, a w 1948 roku rozpoczęto badania archeologiczne na dziedzińcu. Odbudowa trwała od 1958 do 1980 roku; bryłę odtworzono na podstawie XVII-wiecznego sztychu Matthäusa Meriana, przywracając zamkowi renesansowy wygląd z czasów Gryfitów.

W 2017 roku w skrzydle północnym zawaliły się stropy – na szczęście nikt nie ucierpiał, bo część budynku wcześniej zamknięto. Od tego czasu skrzydło jest stopniowo odbudowywane i modernizowane, a zamek przygotowuje w nim nową wystawę stałą o dziejach Gryfitów.

Architektura

Zamek składa się z kilku skrzydeł zbudowanych w różnych epokach, które razem otaczają dwa dziedzińce. Najstarsze jest skrzydło południowe, wzniesione jeszcze w czasach gotyku; w XIX wieku Prusacy przebudowali je niemal od podstaw, ale w piwnicach i dwóch salach parteru wciąż zachowały się gotyckie sklepienia. Skrzydła wschodnie, północne i zachodnie to w dużej mierze efekt renesansowej przebudowy z czasów Jana Fryderyka.

Do zachodniego skrzydła przylega młodsze skrzydło dawnego muzeum książęcego, które wydziela mniejszy Dziedziniec Menniczy. Nad dachami wznoszą się dwie wieże: Zegarowa, w skrzydle południowym, oraz Wieża Dzwonów – najwyższa z zamkowych wież, pełniąca dziś funkcję punktu widokowego. W północno-wschodnim narożniku stoi ośmioboczna wieża dobudowana w XIX wieku, w czasach pruskich.

Jasne, gładkie elewacje, rytm okien, attyki i arkadowe podcienie nadają budowli charakter renesansowej rezydencji. Ponieważ zamek odbudowano według dawnych rycin, wiele detali jest rekonstrukcją, ale ogólny układ i proporcje odpowiadają temu, co widzieli mieszkańcy Szczecina za czasów ostatnich Gryfitów.

Co zobaczyć

Najwięcej uroku ma Dziedziniec Zamkowy, otoczony jasnymi skrzydłami z arkadowymi podcieniami. Latem stoi tu scena i widownia, a w grudniu – stoiska jarmarku. Warto odszukać płytę Barnima III, pomnik Bogusława X i Anny Jagiellonki oraz obrys dawnego kościoła św. Ottona zaznaczony w nawierzchni.

Na mniejszym Dziedzińcu Menniczym przypomina o przeszłości tablica książęcej mennicy, a obok znajduje się makieta całego zamku. Stąd wchodzi się na Wieżę Dzwonów, najwyższą z zamkowych wież – z jej tarasu widać katedrę, Wały Chrobrego, filharmonię, Odrę i Łasztownię. Taras jest niewielki – mieści naraz najwyżej dziesięć osób – a przy złej pogodzie bywa zamykany.

Tuż po wojnie, przy zabezpieczaniu ruin, odnaleziono kryptę z sarkofagami książąt pomorskich. Same szczątki książąt spoczęły w katedrze św. Jakuba, a sarkofagi pokazywane są na zamku. Zachowały się też gotyckie sklepienia w piwnicach i w salach skrzydła południowego.

Kultura na zamku

W zamkowych murach działa Opera na Zamku, a centrum kultury prowadzi sale koncertowe i wystawowe, kino oraz scenę teatralną w podziemiach. Przez lata na zamku występowali światowej sławy muzycy jazzowi i rozrywkowi, a letnie koncerty pod gołym niebem stały się jedną z tradycji miasta.

W zamku działa również sala ślubów, a część pomieszczeń zajmują urzędy samorządu województwa. Dzięki temu budynek nie jest martwym zabytkiem – przez cały dzień przewijają się tu mieszkańcy, artyści i turyści.

Najlepsza pora na wizytę

Latem dziedzińce żyją koncertami i spektaklami, a ciepłe wieczory to najlepszy czas, by posiedzieć pod arkadami. Poza sezonem jest spokojniej i łatwiej obejrzeć detale architektury bez tłumów. Na wieżę widokową najlepiej wybrać się w pogodny dzień, gdy widać daleko w głąb portu.

W okolicy

Zamek leży na skraju Starego Miasta: kilka minut dzieli go od Rynku Siennego z Ratuszem Staromiejskim, od katedry św. Jakuba i od Wałów Chrobrego. Ze skarpy przy zamku dobrze widać Trasę Zamkową i Odrę, a schodząc w dół dochodzi się do bulwarów nad rzeką.