Zamek na Wzgórzu Zamkowym był przez stulecia siedzibą Gryfitów, książąt pomorskich, a po ich wymarciu – szwedzkich namiestników i pruskiego garnizonu. Każdy z tych gospodarzy coś dobudował, przebudował albo zniszczył. To, co oglądamy dziś, jest w dużej mierze powojenną rekonstrukcją, ale rekonstrukcją z pomysłem: odtworzono zamek z czasów jego największej świetności.
W tych opowieściach przyjrzymy się, skąd architekci wiedzieli, jak zamek wyglądał, dlaczego jeden z dziedzińców nazywa się Menniczym, kto z zamkowych komnat trafił na tron Rosji, co stało się z książętami pochowanymi w krypcie i jak wyglądała kolekcja sztuki, dla której zbudowano osobne skrzydło.
Zamek Książąt Pomorskich – historie
Zamek odbudowany według ryciny Meriana
Obecną formę zamek zawdzięcza w dużej mierze księciu Janowi Fryderykowi, który w latach 1573–1582 przebudował go według planów włoskiego budowniczego Antonia Wilhelmiego. Zburzono wtedy stary kamienny dom i kościół św. Ottona, a do zachowanych skrzydeł dobudowano nowe, zamykając dziedziniec. W ten sposób powstała renesansowa rezydencja, którą w XVII wieku przedstawił na swoich rycinach szwajcarski grafik Matthäus Merian, autor słynnych widoków europejskich miast.
Potem przyszły gorsze czasy. Po wymarciu Gryfitów w 1637 roku zamek przejęli Szwedzi, w czasie oblężenia przez Brandenburczyków ostrzeliwały go armaty, a Prusacy dostosowywali go do potrzeb urzędów i wojska. Największe szkody wyrządził pruski garnizon w XIX wieku: zburzono sklepienia skrzydła wschodniego, przebudowano skrzydło południowe, usunięto krużganki i liczne renesansowe ozdoby. W 1944 roku zamek został poważnie zniszczony w nalotach.
Przy odbudowie, prowadzonej w latach 1958–1980 według projektów profesora Stanisława Latoura, trzeba było zdecydować, który wygląd przywrócić. Wybrano XVI-wieczny renesans, a bryłę odtworzono na podstawie sztychu Meriana. Dzięki temu dzisiejszy zamek przypomina siedzibę Gryfitów z czasów świetności, a nie pruski gmach urzędowy z XIX wieku.
Oryginalnych elementów zachowało się niewiele: gotyckie sklepienia w piwnicach i dwóch salach parterowych skrzydła południowego oraz freski w wieży zegarowej. Warto ich poszukać podczas zwiedzania – to najstarsze autentyczne fragmenty zamku.
Zamek ma dwa dziedzińce. Większy, główny dziedziniec otaczają cztery główne skrzydła. Mniejszy powstał na początku XVII wieku, gdy za skrzydłem zachodnim dobudowano piąte skrzydło, i nosi nazwę Dziedzińca Menniczego.
Nazwa pochodzi z czasów pruskich. W 1720 roku Szczecin przeszedł pod panowanie Prus, a zamek stał się siedzibą urzędów i garnizonu. W 1752 roku król Fryderyk II Wielki polecił urządzić w dawnym skrzydle muzealnym mennicę. Wybijano w niej monety dla pruskiego państwa, a skrzydło, zaprojektowane dla dzieł sztuki, zaczęło służyć produkcji pieniądza.
Mennica była jednym z wielu przykładów tego, jak Prusacy traktowali dawną rezydencję Gryfitów: jako praktyczny budynek do zagospodarowania, a nie zabytek. Król Fryderyk Wilhelm I umieścił w zamku urzędy, sądy, pomorską Kamerę Wojny i Domen, arsenał oraz pokoje dla siebie. Później pruscy następcy tronu, noszący tytuł namiestników Pomorza, traktowali zamek jako swoją rezydencję w prowincji; za Fryderyka Wilhelma IV dobudowano ośmioboczną wieżę w narożniku północno-wschodnim i podwyższono skrzydło północne.
Dziś Dziedziniec Menniczy jest spokojniejszy od głównego dziedzińca, gdzie latem odbywają się koncerty. Nazwa przypomina jednak o czasach, gdy w zamku bito pruskie monety. Pieniądz wrócił do zamku w innej formie w 2016 roku, gdy Narodowy Bank Polski wyemitował okolicznościową pięciozłotówkę z jego wizerunkiem w serii Odkryj Polskę.
Komendant, którego córka została carycą
Christian August von Anhalt-Zerbst, ojciec Katarzyny II, na portrecie z 1725 rokuFot. Antoine Pesne, domena publiczna, Wikimedia Commons (zmniejszone)
Po przejęciu Szczecina przez Prusy w zamku zamieszkał komendant szczecińskiego garnizonu Christian August von Anhalt-Zerbst. Był niemieckim księciem z dynastii askańskiej i oficerem pruskiej armii. Jego pułk stacjonował w Szczecinie, w 1729 roku został komendantem miasta, a w 1741 roku gubernatorem. W 1742 roku Fryderyk II mianował go feldmarszałkiem.
W 1727 roku Christian August ożenił się z piętnastoletnią Joanną Elżbietą z Holsztynu-Gottorp. 2 maja 1729 roku w Szczecinie urodziła im się córka, Zofia Augusta Fryderyka. Dzieciństwo spędziła w mieście nad Odrą. W 1742 roku, gdy ojciec został współrządcą księstwa Anhalt-Zerbst, rodzina przeniosła się do zamku w Zerbst.
Dwa lata później młoda księżniczka pojechała do Rosji. W 1745 roku przeszła na prawosławie, przyjęła imię Katarzyna i poślubiła następcę tronu, późniejszego cesarza Piotra III. Po zamachu stanu w 1762 roku sama objęła władzę i jako Katarzyna II rządziła Rosją przez 34 lata. Polakom kojarzy się przede wszystkim z udziałem w rozbiorach Rzeczypospolitej.
Zamek ma zresztą więcej związków z koronowanymi głowami. W latach 1709–1711 pierwsze lata wygnania spędził w nim były król Polski Stanisław Leszczyński z żoną. Dokładne miejsce narodzin przyszłej carycy bywa w przewodnikach różnie wskazywane, ale pewne jest, że ojciec pełnił w mieście najwyższą funkcję wojskową, a zamek był jego siedzibą.
Książęta z krypty pod kościołem zamkowym
Sarkofag Bogusława XIV, ostatniego księcia z rodu GryfitówFot. Kapitel, domena publiczna, Wikimedia Commons (zmniejszone)
Gryfici rządzili Pomorzem przez kilkaset lat, a ich dynastia wygasła w 1637 roku wraz ze śmiercią Bogusława XIV, w trakcie wojny trzydziestoletniej. Książęta byli chowani w krypcie pod kościołem zamkowym, wzniesionym za Jana Fryderyka w miejsce dawnego kościoła św. Ottona. W krypcie znalazł się też sarkofag ostatniego z rodu.
Po wojnie zamek leżał w ruinie. W 1946 roku rozpoczęto zabezpieczanie murów, a prace prowadziło biuro planowania przestrzennego, w którym głównym urbanistą województwa była Helena Kurcyusz. Pod jej kierownictwem odkryto kryptę z sarkofagami książąt pomorskich. Najstarsza część krypty pochodzi z XIV wieku i jest najstarszym zachowanym fragmentem zamku.
Szczątki książąt przeniesiono do katedry św. Jakuba, gdzie złożono je w kaplicy. Ubiory i klejnoty z sarkofagów trafiły do Muzeum Narodowego w Szczecinie i można je oglądać na wystawie Złoty Wiek Pomorza w gmachu przy ulicy Staromłyńskiej – to jedne z najcenniejszych zabytków renesansowego Pomorza.
Same sarkofagi przez lata stały prowizorycznie w piwnicy skrzydła wschodniego. Podczas remontu skrzydła północnego w latach 2014–2015 krypcie przywrócono funkcję nekropolii i umieszczono w niej sarkofagi; przed kryptą wyeksponowano fundamenty Kamiennego Domu z 1346 roku. Można je zobaczyć podczas zwiedzania zamku.
Skrzydło dla kolekcji księcia kolekcjonera
Przekazanie Pomorskiego Kabinetu Sztuki księciu Filipowi II – obraz Antona MozartaFot. Anton Mozart, domena publiczna, Wikimedia Commons (zmniejszone)
Książę Filip II, rządzący w Szczecinie w latach 1606–1618, uchodzi za najbardziej rozmiłowanego w sztuce spośród pomorskich książąt. Już jako dwunastolatek miał własny zbiór książek i obrazów, a jako osiemnastolatek pisał, że kolekcjonowanie dobrych książek, portretów i starych monet sprawia mu przyjemność i uczy go, jak być lepszym.
Za jego panowania powstały najważniejsze dzieła związane z dworem: wielka mapa Pomorza Eilharda Lubinusa, księga z portretami członków rodu i galeria obrazów. Przy wielu zamówieniach pośredniczył augsburski kupiec Philipp Hainhofer, z którym książę prowadził obszerną korespondencję. Najsłynniejszym owocem tej współpracy był Pomorski Kabinet Sztuki – luksusowy sekretarzyk z hebanu, srebra i kamieni szlachetnych, nad którym pracowało ponad dwudziestu rzemieślników. Mieścił około 200 przedmiotów: instrumenty astronomiczne, zegar, apteczkę, gry, a nawet miniaturowe organy. Dotarł do Szczecina w 1617 roku i kosztował 20 tysięcy guldenów.
Dla tych zbiorów Filip zlecił budowę nowego skrzydła przy zachodniej stronie zamku, tworzącego drugi, mniejszy dziedziniec. Było to jedno z najwcześniejszych w regionie pomieszczeń zaprojektowanych specjalnie do przechowywania kolekcji. Książę nie doczekał końca budowy – zmarł w 1618 roku, a skrzydło ukończył jego następca Franciszek.
Losy kolekcji były burzliwe. Kabinet trafił do Berlina, gdzie spłonął w 1945 roku, ale większość jego zawartości przetrwała i należy dziś do berlińskiego Muzeum Sztuk Zdobniczych. Zachował się też obraz przedstawiający uroczyste przekazanie kabinetu księciu.
Zamek, którego mieszczanie nie chcieli
Historia zamku to także historia długiego sporu między książętami a mieszczanami Szczecina. W 1249 roku książę Barnim I, na prośbę mieszczan, kazał rozebrać gród na wzgórzu i oddał teren miastu. Gdy jego wnuk Barnim III w latach 40. XIV wieku zaczął stawiać tu nowy, kamienny dom, mieszczanie przegonili robotników. Spór rozstrzygnął sąd polubowny: miasto musiało zbudować księciu kamienny dom z murem i kaplicę św. Ottona, a w zamian dostało potwierdzenie swoich przywilejów.
Kolejną wielką rozbudowę rozpoczął w 1490 roku Bogusław X, przygotowując się do ślubu z polską królewną Anną, córką Kazimierza Jagiellończyka. Wesele odbyło się w Szczecinie 2 lutego 1491 roku, ale zamek nie był gotowy – miasto nie chciało oddać działek, których żądał książę. Dopiero w 1503 roku Bogusław wymógł na mieszczanach odstąpienie części terenu; wyburzono stojące tam domy i wzniesiono nowe skrzydło południowe.
Fundamenty Kamiennego Domu Barnima III z 1346 roku można dziś zobaczyć przed książęcą kryptą, a salę koncertową w dawnym kościele zamkowym nazwano imieniem Bogusława X.
