ANA – przeciwciała przeciwjądrowe

Czym są przeciwciała przeciwjądrowe ANA

Układ odpornościowy wytwarza przeciwciała – białka, które laboratorium potrafi wykryć we krwi – by rozpoznawać i niszczyć bakterie oraz wirusy. W chorobach autoimmunologicznych część przeciwciał błędnie atakuje własne tkanki. Przeciwciała przeciwjądrowe, w skrócie ANA, są skierowane przeciw składnikom jądra komórkowego – miejsca, w którym znajduje się materiał genetyczny komórki.

Badanie laboratoryjne ANA jest pierwszym krokiem w diagnostyce układowych chorób tkanki łącznej. Dodatni wynik występuje u prawie wszystkich osób z toczniem rumieniowatym układowym, a często także w twardzinie układowej, zespole Sjögrena, mieszanej chorobie tkanki łącznej, zapaleniu skórno-mięśniowym czy autoimmunologicznym zapaleniu wątroby.

Trzeba jednak wiedzieć, że ANA w niskim mianie wykrywa się też u wielu osób zdrowych – w zależności od progu u kilku do kilkunastu procent populacji, częściej u kobiet i osób starszych. Dlatego to badanie krwi interpretuje się wyłącznie w połączeniu z objawami.

Kiedy lekarz zleca badanie ANA

Badanie laboratoryjne w kierunku przeciwciał przeciwjądrowych ma sens wtedy, gdy objawy nasuwają podejrzenie choroby autoimmunologicznej. Najczęściej są to:

• bóle i obrzęki wielu stawów, zwłaszcza drobnych stawów rąk, z poranną sztywnością,
• wysypka na twarzy w kształcie motyla, nadwrażliwość skóry na słońce, owrzodzenia w jamie ustnej,
• objaw Raynauda – napadowe blednięcie i sinienie palców na zimnie,
• suchość oczu i jamy ustnej, nawracające zapalenie ślinianek,
• osłabienie mięśni, długotrwała gorączka bez wyjaśnienia, zapalenie opłucnej lub osierdzia,
• nieprawidłowości w morfologii krwi lub w badaniu moczu, które mogą wskazywać na zajęcie nerek.

Jak wykonuje się badanie ANA w laboratorium

Metodą zalecaną przez międzynarodowe grupy ekspertów do tego badania laboratoryjnego jest immunofluorescencja pośrednia na komórkach HEp-2. Surowicę pacjenta nakłada się na szkiełko z ludzkimi komórkami w kilku coraz większych rozcieńczeniach. Jeśli są w niej przeciwciała ANA, przyczepiają się do jąder komórek, a po dodaniu barwnika świecącego w świetle ultrafioletowym diagnosta laboratoryjny ogląda obraz pod mikroskopem fluorescencyjnym.

Wynik ma dwie części. Miano to największe rozcieńczenie surowicy, przy którym świecenie jest jeszcze widoczne – np. 1:80, 1:160, 1:320, 1:640. Im większa druga liczba, tym więcej przeciwciał. Typ świecenia opisuje, jak wygląda obraz: homogenny, ziarnisty (plamisty), jąderkowy, centromerowy i inne. Typ świecenia podpowiada lekarzowi, jakich konkretnych przeciwciał szukać dalej.

Część laboratoriów stosuje też szybsze testy ELISA lub testy na mikropłytkach. Te badania laboratoryjne są wygodne, ale mogą przeoczyć część przeciwciał, dlatego przy niejasnym wyniku reumatolog może poprosić o oznaczenie metodą immunofluorescencji. Na skierowaniach bywają nazwy ANA1 i ANA2 – w wielu laboratoriach ANA1 to badanie przesiewowe na komórkach HEp-2, a ANA2 to panel konkretnych przeciwciał, ale nazewnictwo różni się między laboratoriami.

Jak przygotować się do badania krwi ANA

Przygotowanie do tego badania laboratoryjnego jest proste: krew pobiera się z żyły w zgięciu łokcia, zwykle nie trzeba być na czczo. Warto pamiętać o lekach – niektóre leki stosowane w kardiologii, psychiatrii czy leczeniu chorób zapalnych mogą wywołać pojawienie się przeciwciał ANA, a nawet objawy tzw. tocznia polekowego. Nie odstawiaj leków przed badaniem, ale powiedz o nich lekarzowi.

W Szczecinie badanie ANA wykonuje wiele laboratoriów, ale nie wszystkie metodą immunofluorescencji na miejscu – część przesyła próbki do laboratoriów specjalistycznych. Dlatego czas oczekiwania jest dłuższy niż przy podstawowych badaniach laboratoryjnych.

Jak czytać wynik ANA – miano i typ świecenia

Każde laboratorium podaje własny próg dodatniości. Najczęściej wynik w mianie 1:80 uznaje się za graniczny lub słabo dodatni, a od 1:160 za dodatni. Na wydruku znajdziesz również typ świecenia i komentarz diagnosty. Rozstrzyga opis z laboratorium i ocena lekarza, a nie sama liczba.

Wynik ujemny w dużym stopniu przemawia przeciw toczniowi rumieniowatemu układowemu i kilku innym chorobom tkanki łącznej. Nie wyklucza jednak wszystkich chorób autoimmunologicznych – w niektórych, np. w części zapaleń mięśni czy w zespole Sjögrena, przeciwciała mogą być skierowane przeciw składnikom cytoplazmy i lekarz zleca wtedy inne badania laboratoryjne.

Niskie miano (1:80, czasem 1:160) bez objawów zwykle nie oznacza choroby. U osób starszych, u kobiet, w czasie infekcji wirusowych czy przy chorobach tarczycy takie wyniki zdarzają się często. Wysokie miano, np. 1:640 i wyżej, częściej wiąże się z chorobą autoimmunologiczną, ale i tak wymaga potwierdzenia w kolejnych badaniach laboratoryjnych.

Szczególny typ świecenia, tzw. gęsto ziarnisty (DFS70), występuje głównie u osób zdrowych i rzadko oznacza układową chorobę tkanki łącznej. Typ centromerowy bywa związany z ograniczoną postacią twardziny układowej, a homogenny – z toczniem i przeciwciałami przeciw dwuniciowemu DNA.

Co dalej po dodatnim wyniku ANA

Dodatni wynik ANA to sygnał do dalszych badań laboratoryjnych, a nie rozpoznanie. Reumatolog ocenia objawy, bada pacjenta i zwykle zleca panel przeciwciał szczegółowych – np. przeciw dwuniciowemu DNA (anty-dsDNA), Sm, SS-A (Ro), SS-B (La), Scl-70, centromerom czy Jo-1. Każde z nich jest bardziej typowe dla określonej choroby, a laboratoria oznaczają je zwykle w jednym panelu.

Do oceny aktywności zapalenia służą odczyn Biernackiego i białko C-reaktywne, a morfologia krwi pomaga wykryć niedokrwistość, spadek liczby krwinek białych czy płytek, typowe dla niektórych chorób autoimmunologicznych. Przy dolegliwościach stawowych lekarz często zleca też czynnik reumatoidalny i przeciwciała anty-CCP, by sprawdzić, czy nie chodzi o reumatoidalne zapalenie stawów. Zestaw takich badań opisuje strona o pakiecie reumatologicznym.

Powtarzanie badania ANA w krótkich odstępach zwykle nie ma sensu, bo miano nie odzwierciedla dobrze aktywności choroby. O tym, kiedy i czy powtarzać to badanie laboratoryjne, decyduje lekarz.

Badanie na NFZ i prywatnie

Na NFZ to badanie laboratoryjne zleca lekarz specjalista w ramach diagnostyki – najczęściej reumatolog, a także immunolog, dermatolog, nefrolog lub internista w szpitalu. Odpłatnie, bez skierowania, ANA oznacza wiele laboratoriów. Warto jednak pamiętać, że samo badanie laboratoryjne wykonane bez objawów może dać niepokojący, a mało znaczący wynik.

Na wynik czeka się zwykle od kilku dni do tygodnia. Do lekarza zabierz wydruk z mianem i typem świecenia, listę objawów z czasem ich trwania, listę leków oraz inne wyniki badań krwi i moczu.

Kiedy pilnie do lekarza

Wynik ANA sam w sobie nie jest powodem do pilnej wizyty. Szybkiej pomocy wymagają natomiast: wysoka gorączka z wysypką i bólem stawów, duszność, ból w klatce piersiowej przy oddychaniu, obrzęki nóg z pienistym lub krwistym moczem, napady drgawek czy nagłe zaburzenia widzenia i mowy. Przy takich objawach nie czekaj na kolejne badania laboratoryjne, tylko jedź na SOR lub wezwij pomoc pod numerem 112.