Czynnik reumatoidalny

Czym jest czynnik reumatoidalny i co mierzy to badanie

Czynnik reumatoidalny, w skrócie RF, to przeciwciała, które błędnie rozpoznają jako obce inne przeciwciała organizmu – dokładniej fragment cząsteczki immunoglobuliny G. W badaniach laboratoryjnych najczęściej oznacza się czynnik reumatoidalny w klasie IgM. Jego obecność w badaniu krwi świadczy o pobudzeniu układu odpornościowego, które może wynikać z choroby autoimmunologicznej, ale też z przewlekłego zakażenia.

Nazwa pochodzi od reumatoidalnego zapalenia stawów (RZS), w którym RF wykrywa się u około 70–80% chorych. To jednak nie jest test swoisty dla tej choroby: czynnik reumatoidalny bywa dodatni w wielu innych stanach, a u części osób z RZS, zwłaszcza na początku choroby, jest ujemny. Dlatego to badanie laboratoryjne zawsze ocenia się razem z objawami i innymi wynikami.

Dawniej RF oznaczano odczynem lateksowym lub odczynem Waaler-Rose i podawano jako miano. Dziś laboratoria najczęściej stosują metody turbidymetryczne i nefelometryczne, które mierzą zmętnienie próbki, i podają wynik w jednostkach międzynarodowych na mililitr (IU/ml).

Kiedy lekarz zleca badanie czynnika reumatoidalnego

Najczęstszym powodem zlecenia RF jest podejrzenie reumatoidalnego zapalenia stawów. Lekarz kieruje na to badanie laboratoryjne, gdy pojawiają się:

• ból i obrzęk kilku stawów, szczególnie drobnych stawów dłoni i stóp, symetrycznie po obu stronach ciała,
• poranna sztywność stawów trwająca dłużej niż godzinę,
• ból stawów utrzymujący się dłużej niż 6 tygodni bez wyraźnej przyczyny, np. urazu,
• guzki podskórne w okolicy łokci,
• suchość oczu i jamy ustnej – przy podejrzeniu zespołu Sjögrena,
• potrzeba oceny rokowania u osoby z już rozpoznanym RZS.

Jak przygotować się do badania krwi na RF

Krew do tego badania laboratoryjnego pobiera się z żyły, zwykle w zgięciu łokcia. Nie trzeba być na czczo, choć część laboratoriów zaleca pobranie rano lub co najmniej kilka godzin po posiłku, bo bardzo tłusta surowica może zakłócać pomiar. Pora dnia i wysiłek fizyczny nie mają istotnego wpływu na wynik tego badania laboratoryjnego.

Czynnik reumatoidalny oznacza większość laboratoriów, także w Szczecinie, i zwykle można go zrobić razem z innymi badaniami laboratoryjnymi zleconymi przy bólach stawów. Jeśli lekarz zlecił też inne badania krwi, wszystkie zwykle wykonuje się z jednego pobrania.

Normy i jak czytać wynik RF

U większości dorosłych za prawidłowy uznaje się wynik poniżej około 14–20 IU/ml – dokładny próg zależy od metody, którą stosuje dane laboratorium. Na wydruku zobaczysz zakres referencyjny, a wynik powyżej niego zwykle oznaczony jest jako dodatni. Starsze metody lateksowe, wciąż stosowane przez niektóre laboratoria, podają wynik jako ujemny lub dodatni bez dokładnej wartości.

W ocenie RZS ważna jest wysokość wyniku. Według kryteriów klasyfikacyjnych europejskiego i amerykańskiego towarzystwa reumatologicznego (EULAR/ACR) wynik nieznacznie podwyższony, do trzykrotności górnej granicy normy, traktuje się jako niskododatni, a wyższy jako wysokododatni. Wysokie miano RF w badaniu laboratoryjnym częściej wiąże się z cięższym przebiegiem choroby.

Porównując wyniki z różnych laboratoriów, trzeba zachować ostrożność, bo różne metody dają nieco inne wartości. Najlepiej, by kolejne badania laboratoryjne wykonywać w tym samym laboratorium.

Dodatni czynnik reumatoidalny – możliwe przyczyny

Dodatni wynik tego badania laboratoryjnego u osoby z typowymi objawami zapalenia stawów zwiększa prawdopodobieństwo reumatoidalnego zapalenia stawów. Czynnik reumatoidalny bywa jednak dodatni również w:

• zespole Sjögrena – nawet u większości chorych,
• toczniu rumieniowatym układowym, twardzinie układowej i innych chorobach tkanki łącznej,
• przewlekłym wirusowym zapaleniu wątroby typu C i krioglobulinemii,
• przewlekłych zakażeniach bakteryjnych, np. infekcyjnym zapaleniu wsierdzia czy gruźlicy,
• przewlekłych chorobach płuc i wątroby,
• u osób zdrowych – szczególnie po 60.–65. roku życia odsetek osób z dodatnim RF wyraźnie rośnie.

Ujemny czynnik reumatoidalny – co to znaczy

Ujemny wynik badania laboratoryjnego na RF nie wyklucza reumatoidalnego zapalenia stawów. U około jednej czwartej chorych RF pozostaje ujemny przez cały czas – mówi się wtedy o seronegatywnym RZS. Na początku choroby odsetek wyników ujemnych jest jeszcze większy. Ujemny wynik przy typowych objawach nie powinien więc opóźniać wizyty u reumatologa.

Ujemny RF jest typowy dla wielu innych chorób stawów, np. łuszczycowego zapalenia stawów, zesztywniającego zapalenia stawów kręgosłupa czy dny moczanowej. W ich rozpoznaniu pomocne są inne badania laboratoryjne i obrazowe. Niska wartość RF sama w sobie nie ma znaczenia klinicznego.

RF i anty-CCP – dlaczego bada się je razem

Ponieważ czynnik reumatoidalny jest mało swoisty, lekarz prawie zawsze zleca razem z nim przeciwciała anty-CCP. Są one znacznie bardziej typowe dla RZS i mogą pojawić się nawet kilka lat przed objawami. Obecność obu przeciwciał silnie przemawia za tą chorobą i wiąże się z większym ryzykiem uszkodzenia stawów, dlatego tak ważne jest wczesne leczenie.

Przy podejrzeniu chorób tkanki łącznej lekarz może zlecić także przeciwciała przeciwjądrowe ANA. Do oceny aktywności zapalenia służą odczyn Biernackiego i białko CRP, a morfologia krwi pomaga wykryć niedokrwistość towarzyszącą przewlekłemu zapaleniu. Gdy RF jest dodatni bez objawów stawowych, lekarz może rozważyć badanie w kierunku zakażenia wirusem HCV. Typowy zestaw takich badań opisuje strona o pakiecie reumatologicznym.

Czy RF trzeba kontrolować w trakcie leczenia

Zwykle nie. Czynnik reumatoidalny służy przede wszystkim do rozpoznania i oceny rokowania, a nie do monitorowania leczenia. Powtarzanie tego badania laboratoryjnego co kilka miesięcy rzadko wnosi coś nowego, a różnice między wynikami z różnych laboratoriów mogą wręcz wprowadzać w błąd. Jego stężenie może się zmniejszać przy skutecznej terapii, ale aktywność choroby lekarz ocenia głównie na podstawie objawów, badania stawów oraz wyników OB i CRP.

Badanie na NFZ i prywatnie

Na NFZ czynnik reumatoidalny zleca lekarz w ramach diagnostyki bólów stawów – najczęściej reumatolog, a w zależności od organizacji przychodni także lekarz rodzinny lub internista. Prywatnie oznaczenie RF wykonuje bez skierowania większość laboratoriów, a wynik jest zwykle gotowy do następnego dnia roboczego. Laboratoria często proponują RF w zestawie z anty-CCP, OB i CRP – taki zestaw ma więcej sensu niż samo badanie laboratoryjne RF.

Do lekarza zabierz wydruk z laboratorium z zakresem referencyjnym, opis objawów z datą ich początku, listę leków i wcześniejsze badania krwi oraz zdjęcia RTG stawów, jeśli je masz.

Kiedy pilnie do lekarza

Sam wynik RF nie jest powodem do pilnej wizyty. Szybkiej pomocy wymaga natomiast nagły, silny ból i obrzęk stawu z gorączką i zaczerwienieniem skóry, bo może to oznaczać zakażenie stawu. Przy wysokiej gorączce z dreszczami, duszności lub złym samopoczuciu jedź na SOR lub dzwoń pod 112.