Anty-CCP – przeciwciała przeciw cytrulinowanym peptydom

Czym są przeciwciała anty-CCP

Cytrulinacja to naturalna przemiana białek w organizmie, w której jeden z aminokwasów – arginina – zmienia się w cytrulinę. Zachodzi m.in. w stanach zapalnych. U osób z predyspozycją genetyczną, zwłaszcza palących papierosy, układ odpornościowy zaczyna traktować takie zmienione białka jak obce i wytwarza przeciw nim przeciwciała. Nazywa się je ACPA, czyli przeciwciałami przeciw cytrulinowanym białkom.

W laboratoriach wykrywa się je testem z syntetycznym cyklicznym cytrulinowanym peptydem – stąd skrót anty-CCP. Najczęściej używa się testów drugiej generacji (anty-CCP2). Wynik tego badania laboratoryjnego podawany jest w jednostkach na mililitr, a każde laboratorium podaje próg dodatniości właściwy dla swojego testu. Laboratoria używają testów kilku producentów, które nie są w pełni porównywalne.

Przeciwciała anty-CCP są bardzo typowe dla reumatoidalnego zapalenia stawów (RZS): wynik dodatni ma około 60–70% chorych, a u osób bez RZS wynik dodatni zdarza się rzadko. To czyni anty-CCP najbardziej swoistym badaniem laboratoryjnym w diagnostyce tej choroby – dużo bardziej niż czynnik reumatoidalny.

Kiedy wykonuje się badanie anty-CCP

Lekarz zleca anty-CCP przede wszystkim wtedy, gdy podejrzewa reumatoidalne zapalenie stawów, szczególnie we wczesnym okresie, gdy objawy nie są jeszcze typowe. Najczęstsze wskazania do tego badania laboratoryjnego to:

• obrzęk i ból co najmniej jednego stawu, którego nie wyjaśnia inna choroba,
• symetryczne dolegliwości drobnych stawów rąk lub stóp z poranną sztywnością,
• niejasne zapalenie stawów, gdy trzeba ocenić ryzyko przejścia w RZS,
• ocena rokowania i ryzyka nadżerek, czyli trwałych uszkodzeń stawów, u osób z rozpoznanym RZS,
• różnicowanie RZS z innymi chorobami stawów, np. łuszczycowym zapaleniem stawów czy zapaleniem stawów w przebiegu tocznia.

Jak przygotować się do badania krwi anty-CCP

Do tego badania laboratoryjnego krew pobiera się z żyły w zgięciu łokcia. Nie trzeba być na czczo, pora dnia nie ma znaczenia, a leki przeciwbólowe i przeciwzapalne nie zakłócają wyniku. Badanie laboratoryjne można wykonać w trakcie zaostrzenia dolegliwości – nie trzeba czekać, aż ustąpią.

W Szczecinie anty-CCP oznacza większość dużych laboratoriów, a punkty pobrań bez własnej pracowni przesyłają próbki dalej. Dlatego czas oczekiwania bywa dłuższy niż przy najprostszych badaniach laboratoryjnych, zwykle od jednego do kilku dni. Badanie krwi na anty-CCP zwykle wykonuje się z tego samego pobrania co inne zlecone oznaczenia.

Normy anty-CCP i jak czytać wynik

Laboratoria stosują testy różnych producentów, więc w poszczególnych laboratoriach próg wyniku dodatniego wynosi zależnie od metody od około 5 do 20 U/ml. Dlatego zawsze patrz na zakres referencyjny podany na wydruku, a kolejne wyniki porównuj tylko wtedy, gdy pochodzą z tego samego laboratorium.

Kryteria klasyfikacyjne RZS według EULAR i ACR dzielą wynik dodatni na niskododatni (do trzykrotności górnej granicy normy) i wysokododatni (powyżej trzykrotności). Wynik wysokododatni ma w badaniach laboratoryjnych większe znaczenie dla rozpoznania i rokowania. Wynik tuż powyżej progu warto ocenić ostrożnie, a czasem powtórzyć w tym samym laboratorium, bo niewielkie wahania zdarzają się w każdym laboratorium.

Dodatnie anty-CCP – co może oznaczać

U osoby z zapaleniem stawów dodatni wynik tego badania laboratoryjnego silnie przemawia za reumatoidalnym zapaleniem stawów. Wysokie stężenie przeciwciał wiąże się z cięższym przebiegiem, szybszym powstawaniem nadżerek w stawach i większym ryzykiem zmian w płucach. To ważna informacja dla reumatologa, bo przemawia za wczesnym rozpoczęciem skutecznego leczenia, które chroni stawy przed trwałym uszkodzeniem.

Przeciwciała anty-CCP mogą pojawić się w badaniach laboratoryjnych kilka lat przed pierwszymi objawami. Osoba z dodatnim wynikiem i samymi bólami stawów, bez obrzęków, ma zwiększone ryzyko zachorowania, ale nie każda zachoruje. Lekarz może wtedy zalecić obserwację i regularne kontrole. Szczególnie ważne jest rzucenie palenia, które jest najważniejszym poznanym czynnikiem ryzyka RZS u osób z ACPA.

Rzadziej dodatnie anty-CCP występuje w łuszczycowym zapaleniu stawów, zespole Sjögrena, toczniu czy przewlekłych chorobach płuc. W takich przypadkach znaczenie wyniku ocenia reumatolog na podstawie całego obrazu choroby.

Ujemne anty-CCP – co to znaczy

Ujemny wynik badania laboratoryjnego anty-CCP nie wyklucza reumatoidalnego zapalenia stawów. U około jednej trzeciej chorych przeciwciała anty-CCP nie występują – mówi się wtedy o RZS seronegatywnym, które rozpoznaje się na podstawie objawów, badania stawów, markerów zapalenia i badań obrazowych. Ujemny wynik przy typowych objawach nie powinien opóźniać wizyty u reumatologa.

Niska wartość anty-CCP na wydruku z laboratorium sama w sobie nie ma znaczenia – wynik poniżej progu oznacza po prostu brak tych przeciwciał. U osób z ujemnym wynikiem i bólami stawów lekarz szuka innych przyczyn, zlecając np. oznaczenie kwasu moczowego przy podejrzeniu dny moczanowej.

Anty-CCP a czynnik reumatoidalny i inne badania

Anty-CCP prawie zawsze ocenia się razem z czynnikiem reumatoidalnym RF. Oba badania laboratoryjne uzupełniają się: RF jest częstszy, ale mniej swoisty, anty-CCP jest rzadszy u chorych, za to bardzo typowy dla RZS. Obecność obu przeciwciał zwiększa pewność rozpoznania i wskazuje na większe ryzyko uszkodzenia stawów.

Do oceny nasilenia zapalenia służą OB, czyli odczyn opadania krwinek, i stężenie białka C-reaktywnego. Gdy objawy nasuwają podejrzenie innych chorób autoimmunologicznych, lekarz zleca też badanie przeciwciał przeciwjądrowych. Typowy zestaw badań opisuje strona o pakiecie reumatologicznym.

Anty-CCP nie służy do monitorowania leczenia – stężenie przeciwciał słabo zmienia się w czasie terapii, a aktywność choroby lekarz ocenia innymi metodami. Zwykle wystarczy jedno oznaczenie, a powtórzenie zleca lekarz tylko w szczególnych sytuacjach, np. gdy pierwszy wynik był graniczny albo pochodził z laboratorium stosującego inną metodę.

Badanie na NFZ i prywatnie

Na NFZ anty-CCP zleca lekarz specjalista w ramach diagnostyki, najczęściej reumatolog; w szpitalu także internista. Prywatnie anty-CCP oferuje bez skierowania wiele laboratoriów; część laboratoriów wykonuje je codziennie, inne zbierają próbki i badają je partiami, dlatego wynik tego badania laboratoryjnego bywa gotowy po jednym, a bywa po pięciu dniach roboczych.

Do reumatologa zabierz wynik z laboratorium wraz z zakresem referencyjnym, wyniki RF, OB i CRP, opis objawów z datą ich początku, informację o paleniu tytoniu i o chorobach reumatycznych w rodzinie.

Kiedy pilnie do lekarza

Wynik anty-CCP nie wymaga pilnej interwencji. Szybko trzeba jednak skonsultować się z lekarzem przy gwałtownie narastającym obrzęku i bólu stawu z gorączką, przy duszności lub kaszlu, który się nasila, a także przy nowym silnym bólu karku z drętwieniem rąk u osoby z wieloletnim RZS. W stanach nagłych dzwoń pod 112 lub jedź na SOR.