OB – odczyn Biernackiego

Czym jest OB i co mierzy odczyn Biernackiego

OB to skrót od odczynu Biernackiego – badania laboratoryjnego opisanego pod koniec XIX wieku przez polskiego lekarza Edmunda Biernackiego. Na świecie nazywa się je ESR (szybkość opadania erytrocytów). Polega na obserwacji, jak szybko krwinki czerwone opadają na dno pionowo ustawionej rurki z krwią, do której dodano substancję zapobiegającą krzepnięciu. Wynik podaje się w milimetrach na godzinę (mm/h): to wysokość warstwy przejrzystego osocza nad opadającymi krwinkami po 60 minutach.

U zdrowego człowieka krwinki czerwone opadają powoli, bo naturalnie się odpychają. W stanie zapalnym wątroba produkuje więcej niektórych białek, zwłaszcza fibrynogenu i immunoglobulin. Białka te sprawiają, że krwinki zlepiają się w rulony, które są cięższe i opadają szybciej. Dlatego OB rośnie, gdy w organizmie toczy się stan zapalny.

OB jest badaniem nieswoistym – mówi, że „coś się dzieje”, ale nie wskazuje, co ani gdzie. Mimo to pozostaje jednym z najstarszych i nadal szeroko stosowanych badań laboratoryjnych, bo jest proste, tanie i dostępne w każdym laboratorium. Wiele laboratoriów wykonuje je dziś na automatycznych analizatorach, które skracają czas pomiaru, ale wynik nadal wyraża się w mm/h.

Kiedy wykonuje się badanie OB

OB często zleca się jako element podstawowych badań laboratoryjnych przy niejasnych dolegliwościach: przewlekłym zmęczeniu, stanach podgorączkowych, chudnięciu, bólach stawów czy mięśni. W reumatologii OB służy do oceny aktywności chorób zapalnych i skuteczności leczenia, a w wybranych chorobach jest jednym z kryteriów rozpoznania. Wchodzi też w skład pakietu reumatologicznego. Wynik z laboratorium lekarz zawsze zestawia z objawami i badaniem fizykalnym.

• podejrzenie stanu zapalnego, zakażenia lub choroby autoimmunologicznej
• bóle stawów, sztywność poranna, bóle obręczy barkowej i biodrowej u osób starszych
• podejrzenie olbrzymiokomórkowego zapalenia tętnic (nowe bóle głowy, ból przy żuciu, zaburzenia widzenia po 50. roku życia)
• kontrola przebiegu reumatoidalnego zapalenia stawów, polimialgii reumatycznej i innych chorób zapalnych
• diagnostyka szpiczaka plazmocytowego i innych chorób z nadmiarem białek we krwi
• profilaktyczne badania okresowe

Jak przygotować się do badania OB

Krew do tego badania laboratoryjnego pobiera się z żyły, zwykle rano. Choć nie zawsze jest to wymagane, większość laboratoriów zaleca przyjście na czczo, bo obfity, tłusty posiłek może przejściowo zawyżyć wynik. Wodę można pić. Krew trafia do specjalnej probówki z cytrynianem sodu (zwykle z czarnym korkiem), dlatego OB pobiera się osobno od morfologii, choć w czasie tej samej wizyty.

Na wynik wpływa wiele czynników niezwiązanych z chorobą: miesiączka, ciąża, antykoncepcja hormonalna, otyłość, palenie i wiek. Sterydy i niektóre leki przeciwzapalne mogą OB obniżać. Próbka powinna trafić do analizy w ciągu kilku godzin, a laboratoria pilnują, by probówka była przechowywana w odpowiedniej temperaturze i nie była wstrząsana. Jeśli coś z wymienionych czynników cię dotyczy, powiedz o tym przy pobraniu – w laboratorium odnotują to na zleceniu.

Norma OB i jak czytać wynik

OB rośnie z wiekiem i jest nieco wyższe u kobiet. U większości mężczyzn poniżej 50. roku życia wynosi do około 15 mm/h, a po pięćdziesiątce do około 20 mm/h. U kobiet poniżej 50 lat norma sięga około 20 mm/h, a później około 30 mm/h. Lekarze używają też prostej reguły: górna granica dla mężczyzn to mniej więcej wiek podzielony przez dwa, a dla kobiet – wiek plus dziesięć, podzielone przez dwa. W ciąży OB fizjologicznie rośnie, nawet do kilkudziesięciu mm/h. Część laboratoriów podaje jeden zakres dla wszystkich dorosłych, inne – osobne dla płci i grup wieku.

Zakresy różnią się między laboratoriami, dlatego obowiązuje ten wydrukowany przy wyniku. OB zmienia się powoli: rośnie w ciągu kilku dni od początku zapalenia i opada dopiero po tygodniach od wyzdrowienia. Dlatego w ostrej infekcji szybciej reaguje białko C-reaktywne (CRP), a OB lepiej nadaje się do oceny procesów przewlekłych. W praktyce lekarze często zlecają oba te badania laboratoryjne razem.

Podwyższone OB – co może oznaczać

Przyspieszone OB najczęściej towarzyszy zakażeniom – bakteryjnym, wirusowym, a także gruźlicy. Wysokie wartości obserwuje się w chorobach reumatycznych, takich jak reumatoidalne zapalenie stawów (lekarz może wtedy zlecić oznaczenie czynnika reumatoidalnego), polimialgia reumatyczna, olbrzymiokomórkowe zapalenie tętnic czy toczeń.

Bardzo wysokie OB, przekraczające 100 mm/h, wymaga zawsze wyjaśnienia. Może świadczyć o ciężkim zakażeniu, zapaleniu naczyń albo o szpiczaku plazmocytowym – nowotworze komórek produkujących przeciwciała. W takiej sytuacji lekarz zleca kolejne badania laboratoryjne, między innymi proteinogram, czyli rozdział białek surowicy.

Umiarkowanie podwyższone OB bywa też niegroźne. Podnoszą je niedokrwistość, ciąża, miesiączka, starszy wiek, otyłość, choroby nerek i wysoki cholesterol. Dlatego pojedynczy, nieznacznie podwyższony wynik u osoby bez objawów zwykle wystarczy powtórzyć po kilku tygodniach. Nie oznacza to, że badanie laboratoryjne wykonano źle – OB po prostu reaguje na wiele zwykłych sytuacji.

Obniżone OB – czy ma znaczenie

Niskie OB zwykle nie ma znaczenia i nie wymaga dalszych badań laboratoryjnych. Laboratoria często w ogóle nie podają dolnej granicy normy OB. Bardzo niskie wartości mogą się pojawić przy nadmiarze krwinek czerwonych (czerwienicy), w niektórych wrodzonych chorobach krwinek, takich jak niedokrwistość sierpowatokrwinkowa, przy niskim stężeniu fibrynogenu czy w niewydolności serca. Takie przyczyny lekarz rozpoznaje na podstawie innych badań laboratoryjnych, a nie samego OB.

OB na NFZ i prywatnie, czas oczekiwania

OB należy do badań, które lekarz rodzinny może zlecić na NFZ. Prywatnie wykonuje się je bez skierowania. W Szczecinie badanie oferuje praktycznie każdy punkt pobrań, a większość laboratoriów wydaje wynik jeszcze tego samego dnia.

Z wynikiem wróć do lekarza, który zlecił badanie krwi. Jeśli OB jest podwyższone, przydadzą się wcześniejsze wyniki, informacja o niedawnych infekcjach i przyjmowanych lekach. Lekarz zdecyduje, czy wystarczy kontrola, czy potrzebne są kolejne badania laboratoryjne lub konsultacja reumatologa. Przy porównywaniu wyników pomaga informacja, czy wcześniejsze badania laboratoryjne wykonywano metodą klasyczną, czy automatyczną – laboratoria często podają to na wydruku.

Kiedy z wynikiem OB pilnie do lekarza

Sam podwyższony wynik tego badania laboratoryjnego rzadko wymaga wizyty na SOR. Pilnie – tego samego dnia – zgłoś się do lekarza, jeśli wysokiemu OB towarzyszą nowe, silne bóle głowy, ból skroni lub żuchwy przy żuciu i zaburzenia widzenia u osoby po 50. roku życia. Mogą one świadczyć o olbrzymiokomórkowym zapaleniu tętnic, które nieleczone grozi utratą wzroku. Wysoka gorączka z dreszczami, duszność czy splątanie to powód, by dzwonić pod 112.