Kwas moczowy

Czym jest kwas moczowy i jaką rolę pełni w organizmie

Kwas moczowy to końcowy produkt rozkładu puryn – związków, z których zbudowany jest materiał genetyczny każdej komórki. Puryny pochodzą zarówno z własnych, naturalnie obumierających komórek, jak i z jedzenia, szczególnie z mięsa, podrobów, ryb, owoców morza i piwa. Rozkładane są głównie w wątrobie, a powstały kwas moczowy w około dwóch trzecich wydalają nerki, resztę jelita.

W rozsądnej ilości kwas moczowy nie jest szkodliwy – działa nawet jako przeciwutleniacz. Problem pojawia się, gdy jest go za dużo. Słabo rozpuszcza się we krwi, a powyżej około 6,8 mg/dl może tworzyć ostre kryształy moczanu sodu. Odkładają się one w stawach, ścięgnach, pod skórą i w nerkach, wywołując dnę moczanową i kamicę moczanową.

Oznaczenie kwasu moczowego to proste badanie krwi z żyły. Laboratoria wykonują je zwykle tą samą metodą enzymatyczną, a wynik jest szybki. Często pojawia się w zestawach badań laboratoryjnych oceniających ryzyko chorób metabolicznych, bo podwyższony kwas moczowy chętnie współwystępuje z otyłością, nadciśnieniem, cukrzycą i zaburzeniami lipidowymi.

Kiedy zbadać kwas moczowy

Lekarz najczęściej zleca to badanie laboratoryjne w kilku typowych sytuacjach. Czasem uzupełnia je badanie moczu, a przy kamicy – dobowa zbiórka moczu, w której laboratorium mierzy, ile kwasu moczowego wydalają nerki:

• nagły, bardzo silny ból, obrzęk i zaczerwienienie stawu, zwłaszcza dużego palca stopy – typowy napad dny
• kontrola leczenia dny moczanowej – regularnie, aż do osiągnięcia docelowego wyniku, a potem rzadziej
• kamica nerkowa, szczególnie nawracająca, oraz przewlekła choroba nerek
• nadciśnienie, otyłość, cukrzyca, zespół metaboliczny
• leczenie nowotworów krwi chemioterapią, gdy masowy rozpad komórek gwałtownie podnosi kwas moczowy
• przyjmowanie leków podnoszących kwas moczowy, np. niektórych leków moczopędnych

Przygotowanie do badania kwasu moczowego

Krew pobiera się z żyły, najlepiej rano i na czczo, tak jak zalecają laboratoria przy większości badań laboratoryjnych z surowicy. Wynik silnie zależy od tego, co jadłeś i piłeś w ostatnich dniach. Alkohol, zwłaszcza piwo, a także słodzone napoje z dużą ilością fruktozy podnoszą kwas moczowy. Podobnie działa obfity posiłek z podrobów czy owoców morza.

Nie warto też przychodzić po długiej głodówce. Głodzenie się, diety bardzo niskokaloryczne i odwodnienie paradoksalnie podnoszą kwas moczowy, bo organizm wtedy rozkłada własne tkanki, a nerki gorzej go wydalają. Bardzo intensywny wysiłek dzień wcześniej również może zawyżyć wynik. Jeśli kontrolujesz kwas moczowy regularnie, staraj się przychodzić do laboratorium w podobnych warunkach – o tej samej porze i po podobnym dniu – wtedy kolejne wyniki dobrze się porównuje.

Nie odstawiaj leków bez porozumienia z lekarzem. Część leków moczopędnych i małe dawki kwasu acetylosalicylowego podnoszą kwas moczowy, a inne go obniżają. Lekarz bierze to pod uwagę, oceniając wynik z laboratorium. Gdy kwas moczowy jest jednym z kilku zleconych badań laboratoryjnych, przygotowanie dopasuj do najbardziej wymagającego z nich, zwykle do glukozy i lipidogramu.

Normy kwasu moczowego i jak czytać wynik z laboratorium

Laboratoria w Polsce podają wynik w mg/dl lub µmol/l (1 mg/dl to około 59,5 µmol/l). U większości dorosłych kobiet zakres referencyjny wynosi mniej więcej 2,4–5,7 mg/dl, a u mężczyzn 3,4–7,0 mg/dl. U kobiet przed menopauzą wartości są niższe, bo estrogeny ułatwiają wydalanie kwasu moczowego. Każde laboratorium podaje własny zakres na wydruku i to on obowiązuje.

Granica podana przez laboratorium to nie to samo co cel leczenia. U osoby z dną moczanową zalecenia europejskich towarzystw reumatologicznych mówią zwykle o utrzymywaniu kwasu moczowego poniżej 6 mg/dl, a przy ciężkiej postaci choroby jeszcze niżej. Rozpuszczają się wtedy wcześniej powstałe kryształy. Zakresy referencyjne w różnych laboratoriach nieco się różnią, bo laboratoria wyznaczają je na podstawie wyników zdrowych osób i stosowanej metody, ale cel leczenia jest jeden, niezależnie od tego, które laboratorium wykonało oznaczenie.

Podwyższony kwas moczowy – co może oznaczać

Podwyższony kwas moczowy, czyli hiperurykemia, jest częsty, zwłaszcza u mężczyzn. Wynika ze zbyt dużej produkcji lub, częściej, ze zbyt słabego wydalania przez nerki. Do typowych przyczyn należą: dieta bogata w mięso i podroby, alkohol, słodzone napoje, otyłość, insulinooporność, przewlekła choroba nerek, niektóre leki, odwodnienie, łuszczyca oraz choroby krwi.

Sam wysoki wynik w badaniu laboratoryjnym nie oznacza jeszcze dny. Wiele osób ma podwyższony kwas moczowy przez lata bez żadnych objawów – to tzw. bezobjawowa hiperurykemia. Według aktualnych zaleceń zwykle nie leczy się jej lekami, ale lekarz zaleca zmianę diety, redukcję masy ciała, ograniczenie alkoholu i kontrolę innych czynników ryzyka, takich jak ciśnienie, glukoza we krwi i lipidogram.

Co ciekawe, podczas ostrego napadu dny wynik w badaniu laboratoryjnym bywa prawidłowy, bo kwas moczowy odkłada się wtedy w stawie. Dlatego lekarz często powtarza oznaczenie 2–4 tygodnie po ustąpieniu napadu. Wraz z nim oceniana jest kreatynina i eGFR, bo praca nerek wpływa na wybór leczenia. W ostrym stanie zapalnym może być podwyższone również białko CRP.

Niski kwas moczowy – czy to problem

Obniżony kwas moczowy jest rzadkim wynikiem w laboratoriach i zwykle nie ma znaczenia. Bywa u kobiet w ciąży, przy diecie ubogiej w puryny i w czasie stosowania leków obniżających kwas moczowy. Rzadziej wynika z chorób kanalików nerkowych, z ciężkiej choroby wątroby, nadmiernego wydzielania hormonu antydiuretycznego lub rzadkich chorób wrodzonych. Jeśli niski wynik powtarza się w kolejnych badaniach laboratoryjnych, lekarz oceni, czy potrzebna jest dalsza diagnostyka.

Kwas moczowy na NFZ i prywatnie

Kwas moczowy może zlecić na NFZ lekarz rodzinny, a także reumatolog, nefrolog czy internista. Bez skierowania kwas moczowy oznaczysz odpłatnie – w Szczecinie to badanie laboratoryjne ma w ofercie większość laboratoriów i punktów pobrań. Wynik jest zwykle gotowy tego samego lub następnego dnia roboczego. Wiele laboratoriów ma też w ofercie pakiety, w których kwas moczowy oznacza się razem z kreatyniną, glukozą i lipidami.

Z podwyższonym wynikiem z laboratorium idź do lekarza rodzinnego. Przy napadach bólu stawów lub kamicy skieruje on do reumatologa albo urologa. Zabierz poprzednie badania laboratoryjne, listę leków i opis dolegliwości – kiedy pojawiły się bóle, ile trwały i które stawy obejmowały.

Kiedy z wysokim kwasem moczowym pilnie do lekarza

Pilnej pomocy wymaga ostry ból stawu z gorączką i dreszczami, bo może to być bakteryjne zapalenie stawu, a nie dna. Na SOR trzeba też jechać przy silnym kolkowym bólu w okolicy lędźwiowej z wymiotami, gorączką lub brakiem oddawania moczu. Bardzo wysoki kwas moczowy w badaniach laboratoryjnych wykonywanych w trakcie chemioterapii wymaga natychmiastowej oceny lekarskiej, bo grozi ostrym uszkodzeniem nerek.