Przeciwciała anty-GAD

Czym są przeciwciała anty-GAD i co pokazuje to badanie

GAD to skrót od dekarboksylazy kwasu glutaminowego – enzymu, który znajduje się m.in. w komórkach beta trzustki, czyli tych, które produkują insulinę. Ten sam enzym występuje też w komórkach nerwowych, gdzie pomaga wytwarzać substancję wyciszającą pracę mózgu.

W chorobach autoimmunologicznych układ odpornościowy myli się i atakuje własne tkanki. Gdy celem ataku stają się komórki beta, organizm wytwarza przeciwciała, w tym przeciwciała anty-GAD. Ich obecność we krwi jest śladem tego procesu: mówi, że cukrzyca ma podłoże autoimmunologiczne, a nie wynika głównie z insulinooporności i nadwagi, jak typowa cukrzyca typu 2.

To badanie laboratoryjne nie mierzy poziomu cukru i samo nie rozpoznaje cukrzycy. Odpowiada na inne pytanie: jakiego typu jest cukrzyca, którą już wykryto, albo czy u osoby z grupy ryzyka trwa proces autoimmunologiczny. Przeciwciała anty-GAD są najczęściej wykrywanym przeciwciałem w cukrzycy typu 1 u dorosłych – w chwili rozpoznania obecne są u większości chorych.

Kiedy wykonuje się badanie anty-GAD

Lekarz zleca to badanie laboratoryjne głównie wtedy, gdy obraz choroby nie jest jednoznaczny. Polskie zalecenia diabetologiczne wskazują oznaczanie przeciwciał w razie wątpliwości co do typu cukrzycy, bo od tego zależy sposób leczenia.

• cukrzyca wykryta u szczupłej osoby dorosłej, zwłaszcza przed 50. rokiem życia,
• podejrzenie cukrzycy typu LADA – autoimmunologicznej cukrzycy dorosłych, która na początku przypomina typ 2,
• szybkie pogarszanie się kontroli cukru mimo tabletek,
• inne choroby autoimmunologiczne u chorego lub w rodzinie, np. Hashimoto czy celiakia,
• cukrzyca u dziecka lub nastolatka, gdy typ choroby budzi wątpliwości,
• badania przesiewowe krewnych osób z cukrzycą typu 1, prowadzone w wyspecjalizowanych ośrodkach,
• rzadko – objawy neurologiczne, np. narastająca sztywność mięśni lub zaburzenia równowagi.

Przygotowanie i pobranie krwi na anty-GAD

To zwykłe badanie krwi żylnej, a dla laboratorium wystarczy niewielka próbka surowicy. Nie trzeba być na czczo, a pora dnia nie ma znaczenia, bo poziom przeciwciał nie zmienia się po posiłku. Pobranie trwa kilka minut. U dzieci, gdy trzeba, można zastosować krem znieczulający skórę.

Wiele laboratoriów nie wykonuje tego oznaczenia na miejscu, tylko przesyła próbkę do laboratorium referencyjnego, czyli wyspecjalizowanej pracowni. Dlatego na wynik czeka się dłużej niż na rutynowe badania laboratoryjne. Warto powiedzieć o przyjmowaniu dużych dawek biotyny, bo w niektórych testach immunologicznych potrafi ona zafałszować wynik, a także o niedawnym przetoczeniu krwi lub leczeniu immunoglobulinami.

Jak czytać wynik przeciwciał anty-GAD

Wynik podaje się najczęściej w jednostkach międzynarodowych na mililitr (IU/ml) albo jako „ujemny / dodatni”. Laboratoria stosują różne metody, a każda ma własny próg dodatniości – w jednych laboratoriach to około 5 IU/ml, w innych 10 IU/ml lub inna wartość. Dlatego liczby z dwóch różnych laboratoriów nie zawsze da się porównać wprost; rozstrzyga zakres podany na wydruku.

Wynik ujemny oznacza, że laboratorium nie wykryło przeciwciał lub ich stężenie jest poniżej progu. Wynik dodatni – że przeciwciała są obecne. Wynik w tzw. strefie szarej, tuż przy progu, zwykle wymaga powtórzenia lub dołożenia innych badań laboratoryjnych.

Anty-GAD i inne przeciwciała w badaniach laboratoryjnych

Anty-GAD to nie jedyne przeciwciało związane z cukrzycą typu 1. W badaniach laboratoryjnych oznacza się też przeciwciała przeciw IA-2, przeciw insulinie (IAA) i przeciw ZnT8, a dawniej także przeciwciała przeciwwyspowe ICA. Im więcej różnych przeciwciał wykrywa badanie krwi, tym bardziej prawdopodobne jest autoimmunologiczne podłoże choroby.

Dla dorosłych anty-GAD jest zwykle pierwszym wyborem, bo wykrywa się je najczęściej i długo utrzymują się we krwi. U małych dzieci częściej dodatnie bywają przeciwciała przeciw insulinie, oznaczane przed rozpoczęciem leczenia insuliną. Nie każde laboratorium wykonuje pełny panel – część badań laboratoryjnych z tej grupy realizują tylko wybrane laboratoria w kraju, do których próbki są wysyłane.

Wyniki badań laboratoryjnych z różnych pracowni bywają podawane w różnych jednostkach, dlatego przy kontroli warto korzystać z tego samego laboratorium.

Dodatni wynik anty-GAD – co może oznaczać

U osoby z cukrzycą dodatnie anty-GAD przemawiają za cukrzycą autoimmunologiczną: typu 1 albo LADA. W takiej cukrzycy trzustka z czasem traci zdolność wytwarzania insuliny, często szybciej niż w typie 2. Lekarz może wtedy wcześniej rozważyć insulinę i unikać leków, które w tej sytuacji mniej pomagają. Uzupełnieniem jest oznaczenie peptydu C, które jako kolejne badanie laboratoryjne pokazuje, ile własnej insuliny jeszcze wytwarza trzustka.

U osoby bez cukrzycy, np. krewnego chorego, dodatnie przeciwciała oznaczają podwyższone ryzyko zachorowania w przyszłości, zwłaszcza gdy obecnych jest kilka różnych przeciwciał. Nie jest to jednak rozpoznanie, tylko sygnał do obserwacji i powtarzania badań laboratoryjnych. Taka osoba potrzebuje kontroli w poradni diabetologicznej i okresowych badań, m.in. stężenia glukozy we krwi i hemoglobiny glikowanej.

Niskie miano przeciwciał zdarza się też u części zdrowych ludzi oraz u osób z innymi chorobami autoimmunologicznymi, np. tarczycy. Bardzo wysokie stężenia, wielokrotnie powyżej progu, mogą towarzyszyć rzadkim chorobom neurologicznym, takim jak zespół sztywnego człowieka czy niektóre autoimmunologiczne zapalenia mózgu – wtedy oceną zajmuje się neurolog.

Ujemny wynik anty-GAD – czy wyklucza cukrzycę typu 1

Nie zawsze. Część chorych na cukrzycę typu 1 ma inne przeciwciała: przeciw IA-2, przeciw insulinie albo przeciw transporterowi cynku ZnT8. Z czasem miano przeciwciał może też spadać, więc u osób chorujących od wielu lat wynik bywa ujemny. Jeśli podejrzenie cukrzycy autoimmunologicznej pozostaje silne, lekarz może zlecić szerszy panel przeciwciał w laboratorium specjalistycznym.

Ujemny wynik u dorosłego z nadwagą, insulinoopornością i dobrą odpowiedzią na tabletki przemawia raczej za cukrzycą typu 2. Ostatecznie typ cukrzycy ocenia lekarz na podstawie całego obrazu choroby, a nie jednego wyniku z laboratorium.

Anty-GAD na NFZ i prywatnie, oczekiwanie na wynik

Oznaczenie przeciwciał anty-GAD zleca zwykle diabetolog lub endokrynolog w ramach diagnostyki, a u dzieci – diabetolog dziecięcy. Prywatnie badanie można wykonać bez skierowania; w Szczecinie krew na anty-GAD przyjmuje większość punktów pobrań, a próbki trafiają do laboratoriów, które wykonują testy immunologiczne.

Na wynik czeka się zwykle od kilku dni do około dwóch tygodni. Na wizytę zabierz wynik wraz z innymi badaniami laboratoryjnymi: glukozą, HbA1c, peptydem C, a także listą leków i informacją o chorobach autoimmunologicznych w rodzinie. Przy dodatnim wyniku lekarz może zaproponować sprawdzenie tarczycy, np. przeciwciał anty-TPO, bo choroby z autoagresji często występują razem.

Kiedy pilnie do lekarza

Sam wynik przeciwciał z laboratorium nie jest stanem nagłym. Pilnie trzeba jednak reagować na objawy kwasicy ketonowej, która może być pierwszym objawem cukrzycy typu 1: silne pragnienie, oddawanie dużych ilości moczu, szybka utrata masy ciała, bóle brzucha, wymioty, zapach acetonu z ust, głęboki szybki oddech, senność. U dziecka lub dorosłego z takimi objawami nie czekaj na wyniki – jedź na SOR lub dzwoń pod 112.