Anty-HBs – przeciwciała po szczepieniu na WZW B

Czym są przeciwciała anty-HBs i co pokazuje ich oznaczenie

Przeciwciała to białka, które układ odpornościowy wytwarza, by rozpoznawać i unieszkodliwiać drobnoustroje, a laboratoria potrafią precyzyjnie zmierzyć ich ilość. Anty-HBs są skierowane przeciwko antygenowi powierzchniowemu wirusa zapalenia wątroby typu B (HBV) – tej samej cząstce, którą wykrywa test HBsAg. Gdy we krwi krąży odpowiednia ilość anty-HBs, wirus po wniknięciu do organizmu zostaje szybko zneutralizowany i nie dochodzi do zakażenia wątroby.

Anty-HBs pojawiają się w dwóch sytuacjach. Pierwsza i najczęstsza to szczepienie przeciw WZW B – szczepionka zawiera sam fragment białka otoczki wirusa, który uczy organizm wytwarzać przeciwciała. Druga to przebyte i wyleczone zakażenie; wtedy obok anty-HBs obecne są zwykle także przeciwciała anty-HBc, które szczepionka nie wywołuje. To rozróżnienie umożliwiają dopiero dodatkowe badania laboratoryjne i jest ono ważne, bo w obu przypadkach człowiek jest chroniony, ale po przebytym zakażeniu lekarz inaczej ocenia ryzyko w przyszłości.

Oznaczenie anty-HBs to badanie laboratoryjne ilościowe – wynik podaje się w liczbach, najczęściej w mIU/ml lub IU/l (to te same wartości liczbowe). Ta liczba to tzw. miano przeciwciał. Im wyższe, tym więcej przeciwciał krąży we krwi w chwili badania.

Kiedy sprawdza się poziom anty-HBs

U zdrowej osoby zaszczepionej w dzieciństwie zwykle nie ma potrzeby rutynowego sprawdzania przeciwciał. To badanie laboratoryjne ma sens przede wszystkim u osób, które są bardziej narażone na kontakt z wirusem albo słabiej odpowiadają na szczepienie.

• Pracownicy ochrony zdrowia, studenci kierunków medycznych, osoby pracujące w laboratoriach i ze sprzętem skażonym krwią – zwykle 1–2 miesiące po zakończeniu serii szczepień.
• Osoby dializowane i przygotowywane do dializ – u nich przeciwciała sprawdza się regularnie, bo szybciej zanikają.
• Osoby z obniżoną odpornością, np. zakażone HIV, po przeszczepieniu narządu lub w trakcie leczenia immunosupresyjnego.
• Partnerzy seksualni i domownicy osób zakażonych HBV.
• Noworodki matek z dodatnim HBsAg – po zakończeniu szczepień, razem z oceną, czy nie doszło do zakażenia.
• Przed planowanym zabiegiem lub przy wątpliwościach, czy dana osoba była szczepiona.
• Po ekspozycji na krew, np. zakłuciu igłą – wynik pomaga zdecydować, czy potrzebna jest dodatkowa dawka szczepionki lub immunoglobulina.

Jak przygotować się do badania krwi na anty-HBs

To zwykłe badanie krwi z żyły, bez konieczności bycia na czczo, które wykonują niemal wszystkie laboratoria. Laboratorium oznacza przeciwciała w surowicy metodą immunochemiczną. Jedyną ważną kwestią jest wybór momentu. Jeśli chcesz sprawdzić, czy szczepionka zadziałała, najlepiej wykonać badanie laboratoryjne około 1–2 miesiące po ostatniej dawce cyklu. Badanie laboratoryjne wykonane wiele lat po szczepieniu też ma wartość, ale wynik trzeba interpretować inaczej, o czym niżej.

Laboratoria mogą stosować różne testy, dlatego jeśli śledzisz miano przez lata (np. jako osoba dializowana), najlepiej robić kolejne oznaczenia w tym samym laboratorium. Wynik z innego laboratorium nie jest błędny, ale niewielkie różnice liczbowe między metodami są normalne i dobrze znane w badaniach laboratoryjnych.

Jak czytać wynik anty-HBs – miano ochronne i jego spadek

Za ochronne uznaje się miano co najmniej 10 mIU/ml. Osoba, u której w badaniu laboratoryjnym po pełnym cyklu szczepień choć raz zmierzono taką wartość, jest uważana za odpowiadającą na szczepionkę. Część laboratoriów wydziela przedział szarej strefy, a niektóre wyróżniają też wartość powyżej 100 mIU/ml jako bardzo dobrą odpowiedź – opis zawsze znajdziesz na wydruku z laboratorium.

Miano przeciwciał z czasem naturalnie spada i po kilkunastu latach u wielu zaszczepionych osób może być niższe niż 10 mIU/ml. Nie oznacza to automatycznie utraty ochrony. Układ odpornościowy zachowuje tzw. pamięć immunologiczną: po kontakcie z wirusem szybko wytwarza nowe przeciwciała. Dlatego u zdrowych osób zaszczepionych w dzieciństwie zwykle nie zaleca się rutynowych dawek przypominających. Inaczej jest u osób dializowanych i z obniżoną odpornością – u nich lekarz utrzymuje miano powyżej progu i w razie potrzeby zleca kolejną dawkę.

Jeśli miano mierzone 1–2 miesiące po pełnym cyklu jest poniżej 10 mIU/ml, mówimy o braku odpowiedzi na szczepienie. Lekarz zwykle zaleca wtedy powtórzenie szczepień i kolejne badanie laboratoryjne przeciwciał. U części takich osób sprawdza się też, czy nie są już zakażone – zleca się oznaczenie antygenu HBs i przeciwciała anty-HBc, bo ukryte zakażenie może być przyczyną słabej odpowiedzi na szczepionkę.

Anty-HBs a inne badania w kierunku WZW B

Sam wynik anty-HBs z laboratorium nie mówi wszystkiego. Jeśli lekarz chce ocenić, czy ktoś nie jest zakażony lub czy przechorował WZW B, łączy kilka badań laboratoryjnych. HBsAg dodatni oznacza obecne zakażenie. Anty-HBc dodatnie przy dodatnim anty-HBs i ujemnym HBsAg oznacza przebyte i wyleczone zakażenie z odpornością. Anty-HBs dodatnie przy ujemnym anty-HBc i ujemnym HBsAg to typowy obraz po szczepieniu.

Ponieważ wirusy przenoszone przez krew mają wspólne drogi zakażenia, przy okazji badania odporności na WZW B lekarz może zaproponować test w kierunku zapalenia wątroby typu C lub badanie w kierunku HIV. Przeciw WZW C nie ma szczepionki, więc jedyną metodą wczesnego wykrycia jest badanie laboratoryjne. Przy podejrzeniu choroby wątroby ocenia się też aktywność aminotransferazy ALT.

Badanie anty-HBs na NFZ i prywatnie

Na NFZ oznaczenie anty-HBs w laboratorium zleca zwykle lekarz chorób zakaźnych, hepatolog, nefrolog (u osób dializowanych) albo lekarz medycyny pracy w ramach badań okresowych pracowników narażonych na kontakt z krwią. Prywatnie to badanie laboratoryjne można wykonać bez skierowania – jest popularne np. przed rozpoczęciem pracy w ochronie zdrowia czy w salonie tatuażu. W Szczecinie przeciwciała anty-HBs oznacza większość laboratoriów, także tych przy przychodniach, a wynik jest gotowy zwykle po 1–2 dniach roboczych.

Z wynikiem poniżej progu ochronnego idź do lekarza rodzinnego lub lekarza chorób zakaźnych. Zabierz wydruk z laboratorium i dokumentację szczepień – daty i liczba dawek są kluczowe dla decyzji, czy wystarczy jedna dawka przypominająca, czy potrzebny jest pełny powtórny cykl.

Kiedy pilnie do lekarza

Sam wynik anty-HBs z badań laboratoryjnych nigdy nie jest stanem nagłym. Pilnie, najlepiej w ciągu doby, zgłoś się natomiast po zakłuciu igłą, skaleczeniu narzędziem zabrudzonym krwią lub kontakcie z krwią na błonie śluzowej, jeśli nie wiesz, czy masz odporność. Lekarz zdecyduje o szybkim podaniu szczepionki lub immunoglobuliny, a badania laboratoryjne – twoje i, jeśli to możliwe, osoby źródłowej – wykona równolegle, bez opóźniania profilaktyki.