Test HIV (antygen p24 i przeciwciała)

Czym jest HIV i co wykrywa test czwartej generacji

HIV to ludzki wirus niedoboru odporności. Atakuje komórki układu odpornościowego, przede wszystkim limfocyty CD4, i bez leczenia przez lata stopniowo osłabia obronę organizmu. Ostatnim etapem nieleczonego zakażenia jest AIDS, czyli zespół nabytego niedoboru odporności. Dziś, dzięki skutecznym lekom, osoba z HIV, która zaczyna leczenie odpowiednio wcześnie, może żyć tak długo jak inni, pracować, mieć partnera i dzieci.

Obecnie w laboratoriach stosuje się głównie testy czwartej generacji, oznaczane jako HIV Ag/Ab. Wykrywają one jednocześnie dwie rzeczy: antygen p24, czyli białko samego wirusa, które pojawia się we krwi wcześnie po zakażeniu, oraz przeciwciała, czyli odpowiedź organizmu na wirusa. Dzięki temu takie badanie laboratoryjne wykrywa zakażenie wcześniej niż starsze testy, które szukały wyłącznie przeciwciał. Laboratoria w Polsce korzystają z certyfikowanych testów, a każde laboratorium ma ustaloną procedurę postępowania z wynikiem reaktywnym.

Zakażenie HIV może dotyczyć każdego, niezależnie od wieku, płci czy orientacji. Wirus przenosi się przez krew, kontakty seksualne bez prezerwatywy i z matki na dziecko. Nie przenosi się przez dotyk, pocałunek, wspólne naczynia, toaletę ani przez komary. Test na HIV to zwykła troska o zdrowie, tak samo jak pomiar ciśnienia – nie świadczy o niczym poza odpowiedzialnością.

Kiedy warto zrobić test na HIV

Eksperci zalecają, by każda dorosła osoba aktywna seksualnie choć raz w życiu wykonała test w kierunku HIV. Osoby, które częściej bywają w sytuacjach ryzyka, powinny badać się regularnie, np. co 3–12 miesięcy, zgodnie z zaleceniem lekarza. To badanie laboratoryjne ma sens zwłaszcza w poniższych sytuacjach.

• Kontakt seksualny bez prezerwatywy z osobą, której stan zdrowia nie jest znany, lub pęknięcie prezerwatywy.
• Nowy partner lub partnerka – wiele par robi badania laboratoryjne razem przed rezygnacją z prezerwatywy.
• Rozpoznanie innej choroby przenoszonej drogą płciową, np. kiły, rzeżączki lub chlamydiozy.
• Wspólne używanie igieł i strzykawek, zakłucie igłą niewiadomego pochodzenia.
• Ciąża – test HIV należy do standardowych badań laboratoryjnych w ciąży, zwykle na początku i ponownie w trzecim trymestrze; wczesne leczenie matki niemal całkowicie chroni dziecko przed zakażeniem.
• Objawy, które mogą sugerować zakażenie: przedłużająca się gorączka, powiększone węzły chłonne, nawracające infekcje, półpasiec u młodej osoby, niewyjaśniona utrata masy ciała.
• Rozpoznanie WZW B lub WZW C, gruźlicy lub niektórych nowotworów.
• Przed rozpoczęciem profilaktyki przedekspozycyjnej (PrEP) i w trakcie jej stosowania.

Jak wygląda badanie krwi w kierunku HIV

W laboratorium test HIV to zwykłe badanie krwi z żyły, bez konieczności bycia na czczo. Surowica trafia do analizatora, który wykonuje oznaczenie metodą immunochemiczną, a laboratorium przekazuje wynik tylko osobie badanej lub lekarzowi zlecającemu. W punktach konsultacyjno-diagnostycznych często wykonuje się też szybkie testy z kropli krwi z palca – wynik jest wtedy gotowy po kilkunastu minutach. Dostępne są także testy do samodzielnego wykonania w domu; są wygodne, ale ich wynik reaktywny trzeba zawsze potwierdzić w laboratorium, bo czułość testów domowych jest niższa niż badań laboratoryjnych z krwi żylnej.

Wynik testu HIV – ujemny, reaktywny i okienko serologiczne

Wynik ujemny (niereaktywny) oznacza, że w próbce nie wykryto ani antygenu p24, ani przeciwciał. Jest on wiarygodny, jeśli od ostatniej ryzykownej sytuacji minęło odpowiednio dużo czasu. Ten okres to okienko serologiczne – czas od zakażenia do momentu, w którym badania laboratoryjne są w stanie je wykryć. Dla testów czwartej generacji większość zakażeń wykrywa się po 2–4 tygodniach, a według obecnych zaleceń wynik ujemny uzyskany po 6 tygodniach od zdarzenia praktycznie wyklucza zakażenie. Przy szybkich testach i testach domowych, które często wykrywają tylko przeciwciała, okienko jest dłuższe – zwykle mówi się o 12 tygodniach.

Wynik reaktywny (dodatni w teście przesiewowym) nie jest jeszcze rozpoznaniem. Testy przesiewowe są ustawione tak, by nie przeoczyć żadnego zakażenia, dlatego czasem dają wynik fałszywie reaktywny, np. w ciąży, po niektórych szczepieniach czy przy chorobach autoimmunologicznych. Każdy wynik reaktywny laboratorium weryfikuje testem potwierdzenia, często wykonywanym w laboratoriach referencyjnych – najczęściej tzw. immunoblotem, a w razie potrzeby badaniem materiału genetycznego wirusa (HIV RNA). Dopiero dodatni wynik testu potwierdzenia oznacza zakażenie.

Wynik nieokreślony zdarza się rzadko, najczęściej we wczesnym okresie zakażenia albo przy nieswoistej reakcji. Lekarz lub doradca zaleci wtedy powtórzenie badania laboratoryjnego po kilku tygodniach lub od razu oznaczenie HIV RNA.

Co dalej, gdy zakażenie zostanie potwierdzone

Potwierdzone w badaniu laboratoryjnym zakażenie HIV to dziś choroba przewlekła, którą się leczy, a nie wyrok. Osoba zakażona trafia do poradni lub oddziału chorób zakaźnych, gdzie lekarz zleca kolejne badania laboratoryjne: liczbę limfocytów CD4, ilość wirusa we krwi (wiremię), a także testy w kierunku innych zakażeń, m.in. badanie w kierunku kiły, antygen HBs i przeciwciała przeciw HCV. Leczenie antyretrowirusowe jest w Polsce bezpłatne dla osób objętych programem i zaczyna się je jak najszybciej po rozpoznaniu.

Skuteczne leczenie sprawia, że ilość wirusa we krwi staje się niewykrywalna w badaniach laboratoryjnych. Osoba z niewykrywalną wiremią utrzymywaną przez co najmniej pół roku nie przenosi HIV drogą płciową – to zasada znana jako „niewykrywalny = niezakaźny”. To jeden z najważniejszych argumentów za tym, by testować się i leczyć wcześnie.

Gdzie zrobić test HIV – NFZ, prywatnie i anonimowo

Test HIV należy do badań, które lekarz rodzinny (POZ) może zlecić na NFZ; zlecają go też ginekolodzy prowadzący ciążę i inni specjaliści. Prywatnie to badanie laboratoryjne wykonasz bez skierowania w większości laboratoriów – w Szczecinie oferuje je praktycznie każdy punkt pobrań, a wynik z laboratorium jest gotowy zwykle po 1–2 dniach roboczych.

Bardzo dobrym rozwiązaniem są punkty konsultacyjno-diagnostyczne (PKD). Test wykonuje się tam bezpłatnie, anonimowo i bez skierowania – nie podaje się nazwiska, a wynik odbiera na podstawie kodu. Przed badaniem i po nim można porozmawiać z doradcą, który pomoże ocenić ryzyko, dobierze właściwy moment badania i wyjaśni wynik otrzymany z laboratorium. Punkty te działają w wielu miastach; aktualną listę z godzinami przyjęć publikuje Krajowe Centrum ds. AIDS. Często można tam też wykonać testy w kierunku kiły i wirusowego zapalenia wątroby, a próbki trafiają do współpracujących laboratoriów.

Jeśli chcesz zbadać się kompleksowo, lekarz może zaproponować pakiet badań w kierunku chorób przenoszonych drogą płciową, obejmujący m.in. testy na kiłę, WZW B i C, a także badania wymazów w kierunku chlamydii i rzeżączki.

Kiedy pilnie do lekarza – profilaktyka po ekspozycji

Jeśli doszło do sytuacji wysokiego ryzyka – kontaktu seksualnego bez zabezpieczenia z osobą zakażoną lub o nieznanym statusie, zakłucia igłą, kontaktu z krwią na błonie śluzowej – nie czekaj na wynik testu. Jak najszybciej, najlepiej w ciągu kilku godzin, a najpóźniej do 72 godzin, zgłoś się na oddział lub do poradni chorób zakaźnych albo na SOR. Lekarz oceni, czy potrzebna jest profilaktyka poekspozycyjna (PEP) – kilkutygodniowe przyjmowanie leków, które może zapobiec zakażeniu. Badania laboratoryjne wykonuje się wtedy na początku i kontrolnie po kilku tygodniach.