HBsAg – antygen wirusa zapalenia wątroby typu B

Czym jest antygen HBs i co wykrywa to badanie

Wirusowe zapalenie wątroby typu B, czyli WZW B (potocznie „żółtaczka wszczepienna”), wywołuje wirus HBV. Atakuje on komórki wątroby i może prowadzić zarówno do ostrej choroby, jak i do zakażenia przewlekłego, trwającego latami. Przewlekłe zakażenie przez długi czas nie daje objawów, a mimo to powoli uszkadza wątrobę i zwiększa ryzyko marskości oraz raka wątroby.

HBsAg to fragment otoczki wirusa – tzw. antygen powierzchniowy. Zakażone komórki wątroby wytwarzają go w dużym nadmiarze i uwalniają do krwi, dzięki czemu laboratoria łatwo go wykrywają. Obecność HBsAg we krwi oznacza, że wirus aktualnie znajduje się w organizmie. Dlatego to badanie laboratoryjne jest podstawowym testem przesiewowym w kierunku WZW B na całym świecie.

Trzeba odróżnić HBsAg od przeciwciał. Antygen to część wirusa, a przeciwciała to odpowiedź układu odpornościowego. Przeciwciała anty-HBs pojawiają się po szczepieniu albo po wyleczeniu zakażenia i świadczą o odporności. Wynik HBsAg mówi więc o zakażeniu, a anty-HBs – o ochronie, i dlatego w badaniach laboratoryjnych często oznacza się oba parametry.

Kiedy warto wykonać test HBsAg

Wirus HBV przenosi się przez krew i inne płyny ustrojowe: podczas zabiegów naruszających ciągłość skóry wykonywanych sprzętem niewłaściwie wyjałowionym, przez kontakty seksualne bez zabezpieczenia, wspólne igły i strzykawki, a także z matki na dziecko w czasie porodu. W Polsce od lat szczepi się wszystkie noworodki, więc najmłodsze pokolenia są w dużej mierze chronione, ale wśród dorosłych nadal są osoby zakażone, które o tym nie wiedzą.

• W ciąży – oznaczenie HBsAg należy do standardowych badań laboratoryjnych kobiety ciężarnej, zwykle w trzecim trymestrze; dodatni wynik pozwala ochronić noworodka szczepionką i immunoglobuliną zaraz po porodzie.
• Przed planowanym zabiegiem lub operacją – wiele szpitali wymaga aktualnego wyniku.
• Gdy inne badania laboratoryjne pokazują podwyższone enzymy wątrobowe, np. ALT, bez jasnej przyczyny.
• Po ryzykownym kontakcie z krwią, np. zakłuciu igłą, lub po kontakcie seksualnym z osobą zakażoną.
• U domowników i partnerów osoby z WZW B.
• Przed leczeniem, które osłabia odporność, np. chemioterapią lub niektórymi lekami biologicznymi – utajone zakażenie może się wtedy uaktywnić.
• U osób dializowanych, chorych zakażonych HIV lub HCV i u osób, które nigdy nie były szczepione.

Jak wygląda badanie krwi na HBsAg

Test na antygen HBs to zwykłe badanie krwi pobranej z żyły w zgięciu łokcia. Nie wymaga bycia na czczo ani szczególnego przygotowania – można przyjść o każdej porze, w której punkt pobrań przyjmuje pacjentów. Laboratorium oddziela surowicę i oznacza w niej antygen metodą immunochemiczną, najczęściej na automatycznym analizatorze. Laboratoria stosują testy o bardzo wysokiej czułości, więc to badanie laboratoryjne rzadko przeoczy zakażenie, jeśli wykona się je po upływie okienka serologicznego.

Istnieją też szybkie testy z kropli krwi z palca, stosowane np. w akcjach profilaktycznych. Są wygodne, ale nieco mniej czułe niż badanie laboratoryjne z krwi żylnej, a ich dodatni wynik zawsze trzeba potwierdzić w laboratorium.

Wynik HBsAg – dodatni, ujemny, wątpliwy i okienko serologiczne

Wynik ujemny (niereaktywny) oznacza, że w próbce nie wykryto antygenu – najczęściej oznacza to brak zakażenia. Część laboratoriów podaje wynik jako liczbę z wartością graniczną; wtedy liczba poniżej progu to wynik ujemny. Szczegóły interpretacji opisuje zawsze laboratorium, które wykonało oznaczenie.

Wynik dodatni (reaktywny) oznacza obecność wirusa we krwi. Wiele laboratoriów potwierdza go testem neutralizacji, zanim wyda ostateczny wynik, a niektóre laboratoria odsyłają próbkę do laboratorium referencyjnego. Pojedynczy dodatni wynik nie mówi jeszcze, czy zakażenie jest świeże, czy trwa od lat. Jeśli HBsAg utrzymuje się dłużej niż 6 miesięcy, mówimy o zakażeniu przewlekłym. Aby to ocenić, lekarz zleca kolejne badania laboratoryjne: przeciwciała anty-HBc (w klasie IgM przy świeżym zakażeniu), antygen HBe, ilość wirusa we krwi (HBV DNA) oraz próby wątrobowe.

Wynik wątpliwy (graniczny) zdarza się rzadko. Zwykle oznacza konieczność powtórzenia tego badania laboratoryjnego po kilku tygodniach lub wykonania testu potwierdzenia w tym samym laboratorium.

Ważne jest pojęcie okienka serologicznego, czyli czasu od zakażenia do momentu, w którym badania laboratoryjne zaczynają je wykrywać. HBsAg pojawia się we krwi zwykle po 3–6 tygodniach od zakażenia (czasem później, do kilku miesięcy). Wynik ujemny wykonany kilka dni po ryzykownym kontakcie nie wyklucza zakażenia – lekarz zaleci powtórzenie testu w odpowiednim czasie.

Co dalej, gdy HBsAg wyszedł dodatni

Dodatni wynik może budzić strach, ale warto wiedzieć, że przewlekłe WZW B jest chorobą, którą da się skutecznie kontrolować. Nie każda osoba zakażona wymaga leczenia od razu – część ma niską aktywność wirusa i potrzebuje jedynie regularnych kontroli. Gdy wirus się namnaża i uszkadza wątrobę, lekarz chorób zakaźnych lub hepatolog kwalifikuje do leczenia lekami przeciwwirusowymi, które w Polsce są dostępne w ramach programu lekowego NFZ.

Osoba z dodatnim HBsAg powinna poinformować o wyniku partnera lub partnerkę i domowników, aby mogli się zbadać i – jeśli nie mają odporności – zaszczepić. Na co dzień wirus nie przenosi się przez podanie ręki, przytulanie, wspólne posiłki czy kaszel. Zakażenie nie jest powodem do wstydu ani do izolowania się od bliskich.

Lekarz zwykle sprawdza też inne zakażenia przenoszone przez krew, ponieważ drogi zakażenia są podobne – przeciwciała anty-HCV w kierunku WZW C oraz test HIV. Regularnie ocenia się również w badaniach laboratoryjnych aktywność ALT i ilość wirusa, a u części osób wykonuje się USG wątroby co pół roku.

Test HBsAg na NFZ, prywatnie i anonimowo

HBsAg należy do badań laboratoryjnych, które lekarz rodzinny (POZ) może zlecić na NFZ. Skierowanie wystawia także ginekolog prowadzący ciążę, lekarz kwalifikujący do zabiegu czy specjalista chorób zakaźnych. Prywatnie badanie można wykonać bez skierowania w praktycznie każdym punkcie pobrań – w Szczecinie oferuje je większość laboratoriów, a wynik jest zwykle gotowy po 1–2 dniach roboczych.

Jeśli zależy ci na anonimowości, zapytaj o możliwość bezpłatnego, anonimowego badania w punktach konsultacyjno-diagnostycznych (PKD) – działają one przede wszystkim w kierunku HIV, ale w części z nich można też wykonać testy na WZW B i C oraz kiłę. Aktualną listę punktów i ich zakres usług publikuje Krajowe Centrum ds. AIDS.

Z wynikiem dodatnim z laboratorium warto pójść do lekarza rodzinnego, który skieruje cię do poradni chorób zakaźnych lub hepatologicznej. Zabierz wydruk z laboratorium, wcześniejsze wyniki prób wątrobowych z innych laboratoriów i informacje o szczepieniach.

Kiedy pilnie do lekarza

Natychmiastowej pomocy (SOR, numer 112) wymagają objawy ciężkiego uszkodzenia wątroby: nasilająca się żółtaczka, splątanie lub senność, krwawienia, wymioty krwią, smoliste stolce. Po zakłuciu igłą lub innym kontakcie z krwią osoby, której stan zakażenia jest nieznany, zgłoś się do lekarza jak najszybciej – najlepiej w ciągu pierwszej doby. Profilaktyka poekspozycyjna (szczepionka, czasem immunoglobulina) działa najlepiej, gdy podaje się ją szybko, jeszcze zanim wyniki badań laboratoryjnych będą gotowe.