ASO – antystreptolizyna O

Czym jest ASO i co mierzy to badanie

Paciorkowce grupy A (Streptococcus pyogenes) to bakterie, które wywołują m.in. anginę paciorkowcową, szkarlatynę i niektóre zakażenia skóry, np. liszajec. Wytwarzają one toksynę zwaną streptolizyną O, która uszkadza komórki, w tym krwinki czerwone. W odpowiedzi organizm produkuje przeciwciała – białka odpornościowe skierowane przeciw tej toksynie. Właśnie je mierzy badanie laboratoryjne ASO, czyli oznaczenie antystreptolizyny O.

Przeciwciała ASO zaczynają rosnąć około tydzień po zakażeniu, największe stężenie osiągają zwykle po 3–5 tygodniach, a potem przez kilka miesięcy stopniowo spadają. Dlatego to badanie krwi mówi o zakażeniu, które było niedawno, a nie o tym, co dzieje się w gardle dzisiaj.

Dawniej wynik tego badania laboratoryjnego podawano jako „miano” lub w jednostkach Todda. Obecnie laboratoria mierzą ASO metodą turbidymetryczną lub nefelometryczną, czyli na podstawie zmętnienia próbki, i podają wynik w jednostkach międzynarodowych na mililitr (IU/ml).

Kiedy lekarz zleca oznaczenie ASO

To badanie laboratoryjne pomaga potwierdzić, że niedawno przebyte zakażenie paciorkowcowe może być przyczyną powikłań, które pojawiają się kilka tygodni po anginie. Najważniejsze sytuacje to:

• podejrzenie gorączki reumatycznej – choroby z zapaleniem stawów, serca, zmianami skórnymi i ruchami pląsawiczymi, występującej obecnie w Polsce rzadko,
• podejrzenie popaciorkowcowego kłębuszkowego zapalenia nerek – z obrzękami, ciemnym moczem i nadciśnieniem po przebytej anginie lub zakażeniu skóry,
• reaktywne zapalenie stawów po zakażeniu paciorkowcowym,
• niektóre postacie łuszczycy kropelkowej i rumienia guzowatego, które często poprzedza zakażenie paciorkowcowe,
• rzadziej – diagnostyka zaburzeń neuropsychiatrycznych u dzieci po zakażeniu, przy czym znaczenie ASO jest tu dyskusyjne.

ASO nie służy do rozpoznawania anginy

To częste nieporozumienie. Przy bólu gardła i gorączce o tym, czy przyczyną są paciorkowce, decyduje szybki test antygenowy w gabinecie lub posiew wymazu z gardła, a nie badanie krwi. W pierwszych dniach anginy ASO jest jeszcze prawidłowe, więc wynik z laboratorium byłby mylący.

Podobnie nie ma sensu oznaczać ASO „na wszelki wypadek” u osoby zdrowej, która często choruje na gardło. Takie badanie laboratoryjne wykonane bez wyraźnego powodu częściej rodzi niepokój niż przynosi odpowiedź. Podwyższony wynik często znaczy tylko tyle, że w ostatnich miesiącach organizm zetknął się z paciorkowcem – co u dzieci w wieku szkolnym jest bardzo częste.

Jak przygotować się do badania krwi ASO

Krew do tego badania laboratoryjnego pobiera się z żyły, zwykle w zgięciu łokcia, a u małych dzieci czasem z żyły na grzbiecie dłoni. Większość laboratoriów nie wymaga bycia na czczo, ale część zaleca pobranie rano – szczegóły podaje punkt pobrań. Bardzo tłusty posiłek tuż przed badaniem może zmętnić surowicę i utrudnić pomiar.

Antybiotyk podany wcześnie w trakcie anginy może osłabić wzrost przeciwciał i zaniżyć wynik badania laboratoryjnego, więc warto poinformować lekarza o leczeniu. W Szczecinie ASO oznacza większość laboratoriów, często razem z innymi badaniami laboratoryjnymi zleconymi przy dolegliwościach stawowych.

Normy ASO u dorosłych i dzieci

U większości dorosłych za prawidłowy uznaje się wynik poniżej około 200 IU/ml, choć laboratoria stosują różne progi – od około 150 do 250 IU/ml. U dzieci w wieku szkolnym wartości bywają wyższe, bo w tej grupie wieku zakażenia paciorkowcowe zdarzają się najczęściej. Małe dzieci, poniżej 2–3 lat, mają zwykle wartości niskie.

O tym, czy wynik jest prawidłowy, rozstrzyga zakres referencyjny podany na wydruku, bo każde laboratorium dobiera go do swojej metody i populacji. Pojedynczy wynik tylko nieznacznie powyżej normy ma niewielkie znaczenie. Bardziej przekonujący jest wzrost stężenia w dwóch badaniach laboratoryjnych wykonanych w odstępie 2–4 tygodni w tym samym laboratorium.

Podwyższone ASO – co może oznaczać

Wynik badania laboratoryjnego powyżej normy świadczy o przebytym w ostatnich tygodniach lub miesiącach zakażeniu paciorkowcami grupy A. Samo podwyższone ASO nie jest chorobą i u osoby bez dolegliwości zwykle nie wymaga leczenia antybiotykiem. Wiele osób ma ASO powyżej normy przez kilka miesięcy po anginie i czuje się zupełnie dobrze.

Znaczenie wyniku rośnie, gdy towarzyszą mu objawy powikłań. Przy bólu i obrzęku stawów, gorączce czy nowym szmerze nad sercem lekarz bierze pod uwagę gorączkę reumatyczną i ocenia m.in. białko C-reaktywne oraz OB. Przy obrzękach i ciemnym moczu zleca badanie ogólne moczu i oznaczenie kreatyniny, bo te badania laboratoryjne pokazują, czy nerki pracują prawidłowo.

Fałszywie podwyższony wynik zdarza się rzadko, np. przy bardzo tłustej, mętnej surowicy. Przy wysokim ASO u osoby bez objawów lekarz zwykle po prostu nie zleca dalszych badań laboratoryjnych.

Prawidłowe lub niskie ASO

Niskie ASO nie ma znaczenia klinicznego – nie istnieje „zbyt niski” wynik, który wymagałby leczenia. Prawidłowy wynik badania krwi zmniejsza prawdopodobieństwo, że objawy są powikłaniem zakażenia paciorkowcowego, ale go nie wyklucza.

Część osób, zwłaszcza po zakażeniach skóry, słabo wytwarza przeciwciała przeciw streptolizynie O. Wtedy niektóre laboratoria oferują dodatkowo oznaczenie przeciwciał anty-DNaza B, które utrzymują się dłużej. O potrzebie takiego badania decyduje lekarz, a jeśli je zleci, warto wykonać oba badania laboratoryjne z jednego pobrania.

ASO w diagnostyce chorób stawów

Reumatolog często zleca ASO w zestawie z innymi badaniami laboratoryjnymi, które pomagają ustalić przyczynę bólu stawów, takimi jak OB, CRP czy czynnik reumatoidalny. Taki zestaw opisuje strona o pakiecie reumatologicznym. Pamiętaj jednak, że ASO nie jest testem na reumatoidalne zapalenie stawów ani na „reumatyzm” w potocznym znaczeniu – dotyczy wyłącznie śladów po zakażeniu paciorkowcowym. Ból stawów u dorosłego z prawidłowym lub lekko podwyższonym ASO prawie zawsze ma inną przyczynę, której lekarz szuka w kolejnych badaniach laboratoryjnych i w badaniu stawów.

Badanie na NFZ i prywatnie, czas oczekiwania

Na NFZ to badanie laboratoryjne zleca lekarz w ramach diagnostyki – najczęściej reumatolog, pediatra, nefrolog lub internista. Prywatnie badanie można wykonać bez skierowania w większości laboratoriów, jednak sam wynik bez objawów rzadko cokolwiek wyjaśnia. Na wynik czeka się zwykle do następnego dnia roboczego.

Do lekarza zabierz wydruk z laboratorium, informację o niedawnych infekcjach gardła lub skóry z datami, wyniki wymazów i inne badania krwi, jeśli je masz.

Kiedy pilnie do lekarza

Po przebytej anginie pilnej oceny wymagają: duszność, ból w klatce piersiowej, kołatanie serca, wyraźne obrzęki twarzy i nóg, bardzo ciemny lub krwisty mocz, znaczne zmniejszenie ilości oddawanego moczu, a także wysoka gorączka z bolesnymi, obrzękniętymi stawami. Przy duszności, bólu w klatce piersiowej lub zaburzeniach świadomości dzwoń pod 112 lub jedź na SOR.