Wymaz z gardła – posiew i szybki test na paciorkowce

Czym jest wymaz z gardła i czego szuka laboratorium

Ból gardła w ogromnej większości przypadków wywołują wirusy, na które antybiotyk nie działa. U dorosłych bakterie odpowiadają tylko za około 5–15% zachorowań, u dzieci w wieku szkolnym za około 20–30%. Najważniejszą z tych bakterii jest paciorkowiec ropotwórczy, po łacinie Streptococcus pyogenes, nazywany też paciorkowcem beta-hemolizującym grupy A. To on wywołuje klasyczną anginę paciorkowcową i płonicę, czyli szkarlatynę.

Wymaz z gardła polega na potarciu jałową wymazówką – patyczkiem z wacikiem – migdałków podniebiennych i tylnej ściany gardła. Z tak pobranego materiału laboratorium może wykonać dwa rodzaje badań. Pierwszy to szybki test antygenowy, który wykrywa białka paciorkowca i daje wynik w kilka minut. Drugi to posiew, czyli hodowla bakterii na specjalnych podłożach, która trwa dłużej, ale jest dokładniejsza.

Badanie laboratoryjne wymazu pozwala uniknąć niepotrzebnych antybiotyków. Każda zbędna kuracja zaburza florę bakteryjną i sprzyja powstawaniu bakterii opornych na leki, dlatego polskie zalecenia dotyczące leczenia zakażeń dróg oddechowych podkreślają, by anginę paciorkowcową potwierdzać testem.

Kiedy wykonać wymaz z gardła lub szybki test na paciorkowce

Lekarz ocenia najpierw objawy, często według prostej skali punktowej, nazywanej skalą Centora lub McIsaaca. Punkty przyznaje się za gorączkę powyżej 38°C, naloty lub obrzęk migdałków, powiększone i bolesne węzły chłonne z przodu szyi, brak kaszlu oraz za wiek dziecięcy. Im więcej punktów, tym bardziej prawdopodobna jest angina paciorkowcowa i tym większy sens ma badanie laboratoryjne.

• ból gardła z gorączką, nalotami na migdałkach i bez kataru oraz kaszlu,
• podejrzenie płonicy – drobna, szorstka wysypka, malinowy język,
• nawracające anginy, przed decyzją o usunięciu migdałków,
• zachorowania w rodzinie lub w przedszkolu, gdy u kogoś potwierdzono paciorkowca,
• objawy, które nie mijają mimo leczenia, i podejrzenie innej bakterii lub grzybicy jamy ustnej.

Jak przygotować się do wymazu i jak wygląda pobranie

Przygotowanie do tego badania laboratoryjnego jest proste, ale ważne dla wiarygodności wyniku. Wymaz pobiera się przed pierwszą dawką antybiotyku. Przez 2–3 godziny wcześniej nie należy jeść i pić, a rano nie powinno się myć zębów pastą ani płukać gardła płynem odkażającym, bo resztki środków mogą zahamować wzrost bakterii w laboratorium.

Pobranie trwa kilka sekund. Pacjent szeroko otwiera usta, osoba pobierająca przytrzymuje język szpatułką i pociera wymazówką oba migdałki oraz tylną ścianę gardła, nie dotykając języka i policzków. Może pojawić się krótki odruch wymiotny, ale zabieg nie boli. Wymazówkę umieszcza się w probówce z podłożem transportowym i przekazuje do laboratorium, najlepiej tego samego dnia.

Szybki test często wykonuje sam lekarz w gabinecie, a wynik zna jeszcze w czasie wizyty, bez wysyłania materiału do laboratorium. Posiew zawsze wykonuje laboratorium mikrobiologiczne. W Szczecinie wymaz z gardła pobiera wiele punktów pobrań, choć zwykle w określonych godzinach – warto to sprawdzić przed wyjściem z domu.

Wynik szybkiego testu i posiewu – jak go rozumieć

Wynik szybkiego testu, najprostszego badania laboratoryjnego przy bólu gardła, jest dodatni albo ujemny. Dodatni, przy typowych objawach, potwierdza anginę paciorkowcową i lekarz może od razu przepisać antybiotyk, bez czekania na wynik z laboratorium. Szybkie testy są bardzo swoiste, czyli rzadko dają fałszywy alarm, ale nie wykrywają wszystkich zakażeń – ich czułość wynosi zwykle około 85–90%.

Dlatego przy ujemnym szybkim teście, zwłaszcza u dziecka z wyraźnymi objawami, lekarz może zlecić posiew, czyli dokładniejsze badanie laboratoryjne. Wynik posiewu laboratorium podaje opisowo: „flora fizjologiczna” oznacza, że wyhodowano tylko bakterie zwykle obecne w gardle, a „wyhodowano Streptococcus pyogenes” – że paciorkowiec jest obecny. Laboratoria opisują też inne bakterie, na przykład paciorkowce grup C i G, oraz grzyby z rodzaju Candida, które wywołują pleśniawki.

Paciorkowiec ropotwórczy jest nadal wrażliwy na penicylinę, dlatego przy jego wykryciu antybiogram, czyli test wrażliwości na antybiotyki nie zawsze jest potrzebny. Laboratorium wykonuje go zwykle wtedy, gdy pacjent jest uczulony na penicylinę i trzeba wybrać lek z innej grupy, na który część szczepów bywa oporna.

Dodatni wynik bez objawów i nosicielstwo paciorkowca

Część zdrowych dzieci, szacunkowo co dziesiąte, a w sezonie zimowym nawet więcej, nosi paciorkowca w gardle bez żadnych objawów. To tak zwane nosicielstwo. Nosiciel zazwyczaj nie wymaga leczenia, a dodatni wynik u osoby bez dolegliwości nie powinien być powodem do antybiotyku. Z tego powodu nie zaleca się rutynowych badań laboratoryjnych wymazu u zdrowych dzieci ani kontrolnego posiewu po zakończonej kuracji, jeśli objawy ustąpiły.

Bywa też, że nosiciel złapie zwykłą infekcję wirusową, a wymaz wyjdzie dodatni. Właśnie dlatego badania laboratoryjne wykonuje się tylko wtedy, gdy objawy przemawiają za anginą bakteryjną, a wynik zawsze interpretuje lekarz.

Inne badania przy bólu gardła

Gdy obraz jest nietypowy, lekarz może zlecić dodatkowe badania laboratoryjne z krwi. Przy powiększonych węzłach chłonnych w całym ciele, dużym zmęczeniu i nalotach na migdałkach u nastolatka podejrzewa się mononukleozę zakaźną – wtedy pomocne są przeciwciała przeciw wirusowi EBV i morfologia z rozmazem. Antybiotyki z grupy aminopenicylin podane przy mononukleozie często wywołują wysypkę, więc odróżnienie tych chorób ma praktyczne znaczenie.

Często wykonywane oznaczenie antystreptolizyny O (ASO) nie służy do rozpoznania ostrej anginy, bo przeciwciała narastają dopiero po kilku tygodniach. To badanie laboratoryjne ma znaczenie przy podejrzeniu powikłań pozapalnych, takich jak gorączka reumatyczna lub zapalenie nerek. Z kolei białko CRP pokazuje nasilenie stanu zapalnego, ale samo nie rozstrzyga, czy zakażenie jest bakteryjne.

Wymaz z gardła na NFZ i prywatnie

W przychodni lekarz rodzinny lub pediatra decyduje, czy badanie laboratoryjne jest potrzebne; coraz więcej gabinetów ma szybkie testy na miejscu. Posiew wymazu z gardła zleca lekarz w ramach diagnostyki, a prywatnie można go wykonać bez skierowania w większości laboratoriów, które pobierają materiał mikrobiologiczny. Szybki test na paciorkowce można też kupić w aptece, ale jego wynik trzeba omówić z lekarzem.

Z wynikiem posiewu wróć do lekarza, nawet jeśli czujesz się lepiej. Przepisany antybiotyk przy anginie paciorkowcowej przyjmuje się przez cały zalecony czas, zwykle 10 dni, bo zbyt krótka kuracja zwiększa ryzyko nawrotu i powikłań.

Kiedy pilnie do lekarza

Ból gardła rzadko jest stanem nagłym, ale niektóre objawy wymagają pilnej pomocy – nie czekaj wtedy na wynik z laboratorium, tylko jedź na SOR lub dzwoń pod 112.

• trudności w oddychaniu, świszczący oddech, ślinienie się, niemożność przełknięcia śliny,
• bardzo silny, jednostronny ból gardła z trudnością w otwieraniu ust – podejrzenie ropnia okołomigdałkowego,
• sztywność karku, wysoka gorączka i wybroczyny na skórze,
• zmniejszona ilość moczu, ciemny mocz lub obrzęki kilka tygodni po anginie.