Badanie ogólne moczu

Czym jest badanie ogólne moczu i co pokazuje

Badanie ogólne moczu to proste, tanie i bezbolesne badanie laboratoryjne, które daje lekarzowi zaskakująco dużo informacji. Mocz powstaje w nerkach, które przez całą dobę filtrują krew, zatrzymując to, co potrzebne, a usuwając zbędne produkty przemiany materii i nadmiar wody. Skład moczu odzwierciedla więc pracę nerek i dróg moczowych, ale też procesy zachodzące w całym organizmie – np. poziom cukru czy pracę wątroby.

W laboratorium badanie moczu ma trzy części. Ocena fizyczna to barwa, przejrzystość i ciężar właściwy. Ocena chemiczna wykonywana jest paskiem testowym lub analizatorem i wykrywa m.in. białko, glukozę i oznaki zakażenia. Trzecia część to ocena mikroskopowa osadu, czyli tego, co opada na dno probówki po odwirowaniu: krwinek, nabłonków, wałeczków, kryształów i bakterii.

Takie badania laboratoryjne wykonuje się zarówno u osób z objawami, jak i profilaktycznie. Wiele chorób nerek, cukrzyca czy zakażenia dróg moczowych na początku nie daje dolegliwości, a nieprawidłowości w moczu bywają pierwszym sygnałem.

Kiedy wykonuje się badanie ogólne moczu

Najczęstszym powodem, dla którego lekarz zleca to badanie laboratoryjne, są objawy ze strony układu moczowego: pieczenie przy oddawaniu moczu, częste parcie, ból w podbrzuszu lub okolicy lędźwiowej, zmiana barwy lub zapachu moczu, obrzęki. Badanie zleca się także przy gorączce bez jasnej przyczyny, zwłaszcza u małych dzieci i osób starszych, u których zakażenie dróg moczowych może przebiegać nietypowo.

Regularne badania laboratoryjne moczu są ważne dla osób z cukrzycą, nadciśnieniem tętniczym i przewlekłą chorobą nerek, dla kobiet w ciąży (badanie wykonuje się wielokrotnie w trakcie ciąży) oraz przed zabiegami operacyjnymi. Wchodzi ono w skład większości pakietów profilaktycznych, w których laboratoria łączą kilka podstawowych badań laboratoryjnych, i bilansów zdrowia dzieci, a w medycynie pracy jest częścią badań wstępnych i okresowych.

W wielu laboratoriach badanie ogólne moczu wykonuje się razem z badaniem krwi (laboratoria często proponują to w pakiecie), np. morfologią i kreatyniną – takie zestawienie daje lekarzowi pełniejszy obraz pracy nerek.

Jak prawidłowo pobrać mocz do badania

Od sposobu pobrania w dużej mierze zależy wiarygodność tego badania laboratoryjnego. Najczęstsze błędy to brak umycia okolic cewki moczowej, oddanie pierwszej porcji strumienia do pojemnika i zbyt długie przechowywanie próbki. W takiej sytuacji do moczu dostają się bakterie i komórki ze skóry, a laboratorium widzi obraz przypominający zakażenie, którego w rzeczywistości nie ma.

Mocz najlepiej oddać rano, do jałowego pojemnika kupionego w aptece lub otrzymanego w laboratorium. Słoiki po przetworach i inne naczynia domowe nie nadają się do tego celu. Próbkę opisz imieniem i nazwiskiem i jak najszybciej dostarcz do laboratorium. Jeśli nie da się tego zrobić od razu, krótko przechowuj ją w chłodnym miejscu, ale nie zamrażaj.

U niemowląt i małych dzieci stosuje się jałowe woreczki przyklejane do skóry, które trzeba wymieniać, jeśli dziecko nie odda moczu w ciągu około pół godziny. U osób z cewnikiem mocz pobiera personel medyczny z odpowiedniego miejsca drenu, a nie z worka.

Co wchodzi w skład badania ogólnego moczu

Na wydruku z laboratorium znajdziesz kilkanaście pozycji – w praktyce to kilka badań laboratoryjnych wykonanych z jednej próbki. Każda ma własną podstronę w naszym przewodniku, a poniżej krótko wyjaśniamy, co oznaczają.

• Ciężar właściwy moczu mówi, jak bardzo mocz jest zagęszczony. Niski bywa po wypiciu dużej ilości płynów, a wysoki przy odwodnieniu lub obecności cukru i białka w moczu.
• Odczyn, czyli pH moczu, zależy głównie od diety. Mocz zasadowy może towarzyszyć niektórym zakażeniom, a utrzymujący się kwaśny – sprzyjać kamicy moczanowej.
• Białko w moczu w zdrowych nerkach pojawia się w śladowych ilościach. Wynik dodatni wymaga powtórzenia, bo może świadczyć o chorobie nerek, ale też o gorączce czy wysiłku.
• Glukoza w moczu pojawia się zwykle wtedy, gdy cukier we krwi przekracza tzw. próg nerkowy. Najczęstszą przyczyną jest cukrzyca, czasem leki z grupy flozyn.
• Ciała ketonowe w moczu powstają przy spalaniu tłuszczów zamiast cukrów: w głodzeniu, wymiotach, diecie ketogenicznej i w rozregulowanej cukrzycy.
• Bilirubina i urobilinogen w moczu to barwniki związane z rozpadem hemoglobiny. Ich nieprawidłowe ilości mogą wskazywać na choroby wątroby, dróg żółciowych lub nasilony rozpad krwinek.
• Azotyny w moczu wytwarzają niektóre bakterie. Wynik dodatni silnie sugeruje zakażenie dróg moczowych, choć wynik ujemny go nie wyklucza.
• Leukocyty w moczu, czyli białe krwinki, świadczą zwykle o stanie zapalnym w drogach moczowych, najczęściej bakteryjnym.
• Erytrocyty i krew w moczu mogą pochodzić z nerek, pęcherza, cewki lub prostaty. Zawsze wymagają wyjaśnienia, zwłaszcza u osób po 40. roku życia.
• Osad moczu to obraz spod mikroskopu: nabłonki, wałeczki, kryształy, bakterie i drożdżaki. Wałeczki z krwinek czy nabłonków nerkowych wskazują na chorobę samych nerek.

Normy i jak czytać wynik badania moczu

W prawidłowym wyniku tego badania laboratoryjnego mocz jest słomkowożółty i przejrzysty, ciężar właściwy mieści się mniej więcej w przedziale 1,015–1,025, a pH wynosi około 5–7. Białko, glukoza, ciała ketonowe, bilirubina i azotyny są nieobecne. W osadzie dopuszcza się pojedyncze krwinki białe i czerwone, nieliczne nabłonki płaskie i pojedyncze wałeczki szkliste. Laboratoria mogą podawać wyniki paska opisowo (ujemny, ślad, plusy) albo w jednostkach.

Każde laboratorium stosuje własne metody i podaje własne zakresy referencyjne – to one, a nie przykładowe liczby z internetu, są punktem odniesienia. Pojedyncza nieprawidłowość, np. ślad białka czy kilka leukocytów, często wynika z błędu pobrania, wysiłku lub gorączki i wymaga przede wszystkim powtórzenia badania moczu. Dopiero utrzymujące się odchylenia wskazują na chorobę.

Wynik zawsze ocenia się w kontekście objawów i innych badań laboratoryjnych. Na przykład obecność glukozy w moczu każe sprawdzić cukier we krwi, a białko w moczu – stężenie kreatyniny we krwi i wskaźnik albumina/kreatynina.

Nieprawidłowy wynik – co dalej

Przy objawach zakażenia i dodatnich leukocytach lub azotynach lekarz zwykle zleca kolejne badanie laboratoryjne – posiew moczu z antybiogramem, który pokazuje, jaka bakteria wywołuje zakażenie i na jakie antybiotyki jest wrażliwa. U kobiet z niepowikłanym zapaleniem pęcherza leczenie bywa rozpoczynane od razu, a posiew wykonuje się w nawracających lub nietypowych przypadkach.

Utrzymujące się białko lub krwinki czerwone w moczu wymagają szerszej diagnostyki nerek, w tym dodatkowych badań laboratoryjnych: oceny filtracji, czyli wskaźnika eGFR, USG nerek i dróg moczowych, a czasem konsultacji nefrologa lub urologa. Glukoza i ketony w moczu to sygnał do pilnego oznaczenia glukozy we krwi.

Laboratoria zwracają też uwagę na wyniki, które mogą świadczyć o nieprawidłowym pobraniu, np. liczne nabłonki płaskie i mieszana flora bakteryjna. W takim przypadku najlepiej po prostu powtórzyć badanie, starannie przestrzegając zasad pobrania.

Badanie moczu na NFZ i prywatnie

To badanie laboratoryjne może bezpłatnie zlecić lekarz rodzinny w ramach NFZ, a także lekarze specjaliści. Prywatnie wykonasz je bez skierowania w każdym punkcie pobrań – w Szczecinie oferuje je praktycznie każde laboratorium, a wynik jest zwykle gotowy jeszcze tego samego dnia. Badanie wchodzi także w skład bezpłatnego programu profilaktycznego dla dorosłych.

Z nieprawidłowym wynikiem idź najpierw do lekarza rodzinnego. W zależności od wyników i objawów pokieruje dalszymi badaniami laboratoryjnymi lub skieruje do nefrologa, urologa, diabetologa albo ginekologa.

Kiedy pilnie do lekarza

Nie czekaj z wizytą, jeśli objawom z dróg moczowych towarzyszy wysoka gorączka, dreszcze, ból w okolicy lędźwiowej lub wymioty – to może być odmiedniczkowe zapalenie nerek. Pilnej oceny wymagają też widoczna krew w moczu, znaczne zmniejszenie ilości oddawanego moczu, nagłe obrzęki oraz objawy zakażenia u kobiety w ciąży, u małego dziecka czy osoby starszej.

Ketony i glukoza w moczu razem z silnym pragnieniem, oddawaniem dużej ilości moczu, nudnościami, bólem brzucha, przyspieszonym oddechem lub sennością mogą oznaczać kwasicę ketonową – stan zagrożenia życia, który wymaga natychmiastowej pomocy na SOR lub wezwania pogotowia pod numer 112.