Badania sanitarno-epidemiologiczne (do książeczki sanepidowskiej)

Czym są badania sanepidowskie i co zastąpiło książeczkę sanepidowską

Potocznie mówi się o „robieniu książeczki sanepidowskiej”, ale sama książeczka od lat nie jest już wydawana. Obecnie dokumentem, który dopuszcza do pracy, jest orzeczenie lekarskie do celów sanitarno-epidemiologicznych. Lekarz wystawia je na podstawie wyniku badania laboratoryjnego kału, wywiadu i – jeśli uzna to za potrzebne – badania przedmiotowego.

Celem jest wykrycie tak zwanego nosicielstwa. Nosiciel to osoba, która czuje się zupełnie zdrowa, a mimo to wydala z kałem bakterie wywołujące groźne zakażenia przewodu pokarmowego. Chodzi przede wszystkim o pałeczki Salmonella (odpowiedzialne między innymi za salmonellozę i dur brzuszny) oraz Shigella (wywołujące czerwonkę bakteryjną). Taka osoba, pracując przy żywności, mogłaby nieświadomie zarazić wiele osób.

Od strony laboratoryjnej jest to rodzaj posiewu, czyli hodowli bakterii na specjalnych podłożach. W naszym katalogu ten składnik opisujemy szerzej na stronie o tym, czym jest bakteriologiczny posiew kału. Badania laboratoryjne do celów sanitarno-epidemiologicznych różnią się jednak od zwykłego posiewu tym, że wykonuje się je u osób zdrowych, z trzech kolejnych próbek i według ściśle określonych zasad.

Kto musi wykonać badanie na nosicielstwo Salmonella i Shigella

Obowiązek wynika z ustawy o zapobieganiu oraz zwalczaniu zakażeń i chorób zakaźnych u ludzi. Dotyczy osób, które podejmują lub wykonują prace, przy których istnieje możliwość przeniesienia zakażenia na inne osoby. Wykaz takich prac zawiera załącznik do ustawy. W praktyce najczęściej chodzi o pracę w kontakcie z żywnością.

Pracodawca nie może dopuścić takiej osoby do pracy bez aktualnego orzeczenia. O tym, czy konkretne stanowisko jest objęte obowiązkiem, rozstrzyga pracodawca razem z lekarzem medycyny pracy na podstawie przepisów – jeśli masz wątpliwości, zapytaj w dziale kadr. Badania laboratoryjne na nosicielstwo dotyczą też uczniów i studentów, którzy w ramach nauki zawodu będą wykonywać takie prace.

• osoby przygotowujące, produkujące lub podające żywność, na przykład w gastronomii, piekarniach, zakładach przetwórstwa i stołówkach,
• sprzedawcy mający kontakt z żywnością nieopakowaną,
• uczniowie i studenci szkół gastronomicznych i innych kierunków, w których praktyki wiążą się z takimi pracami,
• inne osoby wskazane przez pracodawcę lub lekarza na podstawie wykazu prac z ustawy.

Jak pobrać próbki kału do badania sanepidowskiego

Najpierw trzeba odebrać zestaw do pobrania – zwykle są to wymazówki z podłożem transportowym albo pojemniki z łopatką, a do tego formularz zlecenia. Każde laboratorium ma własną instrukcję do tego badania laboratoryjnego i warto ją przeczytać przed pierwszym pobraniem, bo szczegóły (na przykład rodzaj pojemnika czy dni przyjmowania próbek) mogą się różnić.

Próbki pobiera się z trzech kolejnych wypróżnień w trzech kolejnych dniach. Kał najlepiej oddać do czystego, suchego naczynia lub na papier ułożony w muszli, a potem przenieść niewielką ilość do pojemnika albo zanurzyć w nim wymazówkę. Pojemnik opisuje się imieniem, nazwiskiem i datą. Do momentu dostarczenia próbki przechowuje się w chłodzie, ale nie zamraża.

Wiele laboratoriów przyjmuje wszystkie trzy próbki razem, pod warunkiem że pierwsza nie jest starsza niż około 60 godzin. Niektóre przyjmują je codziennie, inne tylko w wybrane dni tygodnia. Przed rozpoczęciem pobierania sprawdź więc godziny przyjmowania materiału, żeby nie musieć zaczynać od nowa.

Gdzie wykonuje się badania laboratoryjne do orzeczenia sanitarno-epidemiologicznego

Badania laboratoryjne na nosicielstwo mogą wykonywać laboratoria Państwowej Inspekcji Sanitarnej oraz inne laboratoria, które spełniają wymagania przepisów i mają odpowiednią akredytację lub umowę z inspekcją. W Szczecinie próbki przyjmuje laboratorium inspekcji sanitarnej, a także część prywatnych punktów pobrań, które przekazują materiał do uprawnionych laboratoriów.

Zanim oddasz próbki w prywatnym punkcie, upewnij się, że wynik z tego laboratorium zostanie uznany przez lekarza wydającego orzeczenie. Dobrze jest też zapytać, czy wynik dostaniesz na papierze, czy elektronicznie, bo lekarz musi go zobaczyć.

Wynik badania na nosicielstwo – ujemny i dodatni

Wynik ujemny oznacza, że w żadnej z trzech próbek laboratorium nie wyhodowało pałeczek Salmonella ani Shigella. To najczęstszy wynik tego badania laboratoryjnego i zwykle wystarcza, by lekarz wydał orzeczenie o braku przeciwwskazań do pracy. Trzy próbki zamiast jednej pobiera się dlatego, że nosiciel nie wydala bakterii stale – kilka badań laboratoryjnych w kolejnych dniach zmniejsza ryzyko przeoczenia.

Wynik dodatni oznacza, że w kale wykryto jedną z tych bakterii. Nie jest to powód do paniki, ale do czasu wyjaśnienia sprawy nie można pracować na stanowisku wymagającym orzeczenia. Lekarz zdecyduje o dalszym postępowaniu – zwykle obejmuje ono powtórne badania laboratoryjne kału, czasem leczenie, a o przypadku informowana jest inspekcja sanitarna. Laboratorium często określa też dokładny typ bakterii, co pomaga lekarzowi w decyzji.

Czasem lekarz zleca przy okazji inne badania, na przykład w kierunku pasożytów, gdy wywiad na to wskazuje. Takie badanie jak badanie kału na pasożyty czy test w kierunku lamblii nie jest jednak standardowym elementem badań sanepidowskich. Podobnie przy ostrej biegunce u dziecka lekarz sięga raczej po test na rotawirusy i adenowirusy niż po badanie na nosicielstwo.

Kto wydaje orzeczenie i kto płaci za badanie

Orzeczenie do celów sanitarno-epidemiologicznych wydaje lekarz podstawowej opieki zdrowotnej albo lekarz wykonujący zadania służby medycyny pracy. Najczęściej dzieje się to przy okazji wstępnych badań lekarskich przed rozpoczęciem pracy. Lekarz może stwierdzić brak przeciwwskazań albo czasowe lub trwałe przeciwwskazania do wykonywania prac, przy których można przenieść zakażenie.

Koszt badań pracownika pokrywa zwykle pracodawca lub podmiot zlecający pracę. Uczniowie i studenci skierowani przez dyrektora szkoły lub rektora uczelni są w laboratoriach inspekcji sanitarnej zwolnieni z opłat. Osoby szukające pracy na własną rękę często płacą same. Badanie nie jest finansowane jak zwykłe badania laboratoryjne zlecane przez lekarza rodzinnego w ramach leczenia.

Ile czeka się na wynik i jak długo jest on ważny

Hodowla bakterii trwa kilka dni, dlatego na wynik czeka się dłużej niż na typowe badania krwi czy inne badania laboratoryjne wykonywane z moczu. Laboratoria podają zwykle termin od kilku dni do około tygodnia od dostarczenia ostatniej próbki. Przy wyniku dodatnim potrzebne są dodatkowe testy i czas oczekiwania się wydłuża.

Przepisy nie wprowadzają jednego, sztywnego okresu ważności dla wszystkich. Lekarz medycyny pracy może zlecić ponowne badanie laboratoryjne, na przykład po przebytej biegunce, po powrocie z podróży do krajów o gorszych warunkach sanitarnych albo gdy w miejscu pracy wystąpiło zakażenie. Pracodawca może też mieć własne, wewnętrzne zasady w tym zakresie.

Kiedy zgłosić się do lekarza zamiast czekać na wynik

Badania sanepidowskie to badania laboratoryjne wykonywane u osób zdrowych. Jeśli w trakcie pobierania próbek pojawi się biegunka, gorączka, wymioty, krew w stolcu lub silne bóle brzucha, przerwij pobieranie i skontaktuj się z lekarzem rodzinnym. W takiej sytuacji potrzebna jest diagnostyka choroby, a nie badanie na nosicielstwo, a w pracy przy żywności trzeba poinformować przełożonego.

Pilnej pomocy (SOR, a w razie zagrożenia życia numer 112) wymagają objawy odwodnienia: bardzo mała ilość moczu, silne osłabienie, splątanie, zawroty głowy przy wstawaniu, a także wysoka gorączka z krwistą biegunką. Szczególnie ostrożnie trzeba podchodzić do takich objawów u małych dzieci, osób starszych i kobiet w ciąży.