Rotawirusy, adenowirusy i norowirusy w kale

Czym są rotawirusy, adenowirusy i norowirusy i co wykrywa test kału

Rotawirusy, adenowirusy jelitowe i norowirusy to trzy najczęstsze grupy wirusów, które wywołują ostre zapalenie żołądka i jelit, potocznie nazywane jelitówką albo grypą żołądkową. Wirus wnika do komórek wyściełających jelito cienkie i uszkadza je, przez co jelito przestaje wchłaniać wodę i sole mineralne. Skutkiem są wymioty, wodnista biegunka, ból brzucha, często gorączka, a przede wszystkim ryzyko odwodnienia.

Rotawirusy najciężej przebiegają u niemowląt i dzieci do około 5. roku życia. Adenowirusy jelitowe (typy 40 i 41) dają zwykle łagodniejszą, ale dłuższą biegunkę. Norowirusy atakują ludzi w każdym wieku i odpowiadają za większość zbiorowych zachorowań w przedszkolach, szpitalach, domach opieki i na statkach wycieczkowych – wystarczy kilkanaście cząstek wirusa, by się zarazić.

Badanie laboratoryjne polega na wykryciu w kale antygenów, czyli charakterystycznych białek wirusa. Laboratoria najczęściej używają testów immunochromatograficznych, podobnych do testu ciążowego z paskiem, albo metody immunoenzymatycznej. Część laboratoriów oferuje też badanie molekularne (PCR), które szuka materiału genetycznego wirusów i bywa wykonywane jako szeroki panel patogenów jelitowych.

Kiedy wykonuje się badanie kału na wirusy jelitowe

W większości przypadków jelitówka mija sama po 2–7 dniach i nie wymaga żadnych badań laboratoryjnych – najważniejsze jest nawadnianie. Badanie laboratoryjne kału ma jednak sens w kilku sytuacjach, w których wynik zmienia postępowanie lub pomaga chronić innych.

• ciężka biegunka i wymioty u niemowlęcia lub małego dziecka, zwłaszcza gdy trzeba je przyjąć do szpitala,
• zachorowania w szpitalu, przedszkolu, żłobku albo domu opieki, gdy trzeba ustalić źródło i odizolować chorych,
• biegunka u osoby z obniżoną odpornością, po przeszczepieniu narządu lub w trakcie chemioterapii,
• przedłużająca się biegunka, gdy lekarz chce odróżnić zakażenie wirusowe od bakteryjnego,
• pracownicy żywności i opieki, gdy zakład pracy wymaga potwierdzenia przyczyny choroby.

Jak przygotować się do badania i pobrać kał od dziecka

To badanie laboratoryjne nie wymaga przygotowania: nie trzeba być na czczo ani odstawiać leków. Ważny jest za to moment pobrania. Wirusy są wydalane w największej ilości w pierwszych 2–3 dniach biegunki, później ich liczba spada i nawet najlepsze laboratorium może wtedy uzyskać wynik fałszywie ujemny.

Do jałowego pojemnika pobiera się łopatką porcję kału wielkości orzecha laskowego albo kilka mililitrów stolca płynnego. U niemowląt można pobrać kał z pieluszki jednorazowej, najlepiej ułożonej odwrotnie, folią do środka, żeby płyn nie wsiąkł. Próbkę trzeba podpisać i dostarczyć do laboratorium tego samego dnia. W Szczecinie pojemniki na kał dostępne są w aptekach i punktach pobrań, a wiele laboratoriów przyjmuje kał przez cały czas otwarcia punktu.

Jeśli dziecko jest już w szpitalu, materiał pobiera personel, a próbka trafia do laboratorium szpitalnego. Warto wtedy powiedzieć, czy dziecko było szczepione przeciw rotawirusom – szczepionka doustna przez kilka dni po podaniu może dawać dodatni wynik testu, choć nie oznacza to choroby.

Wynik dodatni i ujemny – jak go rozumieć

Wynik tego badania laboratoryjnego jest jakościowy: na wydruku z laboratorium widać osobno informację o rotawirusie, adenowirusie i ewentualnie norowirusie – wykryto albo nie wykryto. Laboratoria nie podają tu norm liczbowych, bo w zdrowym jelicie tych wirusów po prostu nie ma.

Wynik dodatni przy typowych objawach potwierdza wirusową przyczynę biegunki. Oznacza też, że antybiotyk nie pomoże, bo nie działa na wirusy. Leczenie polega na uzupełnianiu płynów, najlepiej doustnym płynem nawadniającym z apteki, i na stopniowym powrocie do zwykłego jedzenia. Osoba chora zakaża innych jeszcze kilka dni po ustąpieniu biegunki, dlatego dziecko nie powinno wracać do żłobka ani przedszkola zbyt szybko.

Ujemny wynik badania laboratoryjnego nie zawsze wyklucza zakażenie wirusowe. Próbka mogła trafić do laboratorium zbyt późno, a testy antygenowe na norowirusy wykrywają tylko część zakażeń. Biegunkę mogą też wywołać inne wirusy, bakterie lub pasożyty. Jeśli objawy się przedłużają, lekarz może zlecić inne badania laboratoryjne kału, na przykład posiew w kierunku bakterii Salmonella i Shigella, test na lamblie, czyli pierwotniaki Giardia, a u osoby po antybiotykach – badanie na toksyny Clostridioides difficile.

Odwodnienie – inne badania przy ciężkiej jelitówce

Przy łagodnej jelitówce lekarz ocenia odwodnienie na podstawie wyglądu dziecka, masy ciała, ilości moczu i wilgotności śluzówek, bez dodatkowych badań. Gdy przebieg jest cięższy, w szpitalu wykonuje się badania krwi i moczu. Najważniejszy jest jonogram, czyli stężenie sodu, potasu i chlorków, bo przy wymiotach i biegunce organizm traci te pierwiastki.

Często oznacza się też ciała ketonowe w moczu. Pojawiają się, gdy dziecko długo nie je i organizm zaczyna spalać tłuszcze, co samo nasila nudności. Wyniki takich badań laboratoryjnych pomagają zdecydować, czy wystarczy nawadnianie doustne, czy potrzebna jest kroplówka.

Szczepienie przeciw rotawirusom a wynik badania

W Polsce szczepienie przeciw rotawirusom jest obowiązkowe i bezpłatne dla niemowląt. Podaje się je doustnie w pierwszych miesiącach życia. Od jego wprowadzenia ciężkich zakażeń rotawirusowych i hospitalizacji z ich powodu jest wyraźnie mniej.

Szczepionka zawiera osłabiony wirus, który przez pewien czas może być wydalany z kałem. Dlatego dodatni wynik testu u dziecka zaszczepionego w ostatnich dniach laboratorium interpretuje ostrożnie, a lekarz bierze pod uwagę datę szczepienia. Przeciw adenowirusom jelitowym i norowirusom szczepionek na razie nie ma, więc podstawą ochrony pozostaje higiena.

Badanie na NFZ i prywatnie, z czym iść do lekarza

W szpitalu i na oddziale dziecięcym to badanie laboratoryjne wykonuje się w ramach leczenia. W przychodni badanie może zlecić pediatra albo lekarz rodzinny, jeśli uzna je za potrzebne. Prywatnie można je zrobić bez skierowania w większości laboratoriów; najczęściej dostępny jest zestaw rotawirus i adenowirus, a norowirusy laboratoria oznaczają osobno lub w panelu molekularnym.

Pamiętaj jednak, że samo badanie laboratoryjne nie leczy. Ważniejsze od wyniku jest pilnowanie, by chory pił małymi porcjami i oddawał mocz. Do lekarza zgłoś się, gdy biegunka trwa dłużej niż kilka dni, w stolcu jest krew lub śluz, a także zawsze z niemowlęciem, które wymiotuje.

Kiedy pilnie do lekarza lub na SOR

Odwodnienie u małego dziecka może narastać w ciągu kilku godzin. Nie czekaj na wynik testu, jeśli zauważysz objawy alarmowe – jedź na SOR lub dzwoń pod 112.

• dziecko nie oddało moczu przez 6–8 godzin albo pieluszki są suche,
• jest senne, apatyczne, trudno je dobudzić, płacze bez łez, ma zapadnięte oczy lub ciemiączko,
• wymiotuje po każdym łyku i nie jest w stanie pić,
• w stolcu pojawiła się krew, a gorączka jest wysoka lub ból brzucha bardzo silny.