Posiew kału (Salmonella, Shigella)

Czym jest posiew kału i jakie bakterie wykrywa

Posiew kału to badanie laboratoryjne z zakresu mikrobiologii: próbkę kału rozprowadza się w laboratorium na specjalnych podłożach, na których rosną wybrane bakterie, a hamowany jest wzrost zwykłej flory jelitowej. Jeśli w kale są bakterie chorobotwórcze, po dobie lub dwóch tworzą charakterystyczne kolonie. Diagnosta potwierdza gatunek dodatkowymi testami, a w razie potrzeby wykonuje antybiogram.

Podstawowy posiew obejmuje pałeczki Salmonella i Shigella, stąd potoczna nazwa „posiew w kierunku SS”. Salmonella wywołuje salmonellozę – zatrucie pokarmowe związane najczęściej z jajami, drobiem i potrawami z surowymi jajami. Shigella powoduje czerwonkę bakteryjną, czyli biegunkę z krwią i śluzem. Wiele laboratoriów wykonuje w tym samym badaniu laboratoryjnym lub na osobne zlecenie także posiew w kierunku Campylobacter, Yersinia i chorobotwórczych szczepów Escherichia coli.

Coraz częściej laboratoria oferują też szybkie testy molekularne (PCR), które w jednym badaniu wykrywają wiele bakterii, wirusów i pasożytów. Klasyczne badanie laboratoryjne, jakim jest posiew, pozostaje jednak ważne, bo tylko ono pozwala ocenić wrażliwość bakterii na antybiotyki.

Kiedy wykonuje się posiew kału

Większość ostrych biegunek ma podłoże wirusowe i mija samoistnie w ciągu kilku dni – wtedy posiew nie jest potrzebny. Lekarz zleca to badanie laboratoryjne, gdy obraz choroby sugeruje zakażenie bakteryjne albo gdy wynik ma znaczenie dla innych osób.

• biegunka z krwią lub śluzem, wysoka gorączka, silne bóle brzucha
• biegunka trwająca dłużej niż kilka dni lub o ciężkim przebiegu
• zachorowania grupowe, na przykład po wspólnym posiłku
• biegunka po podróży do krajów o niższym poziomie sanitarnym
• osoby z obniżoną odpornością, małe dzieci i seniorzy z ciężką biegunką
• badania sanitarno-epidemiologiczne i kontrola nosicielstwa po przebytej salmonellozie

Posiew kału do badań sanitarno-epidemiologicznych

Osoby, które pracują przy żywności lub wykonują inne prace, przy których mogą przenieść zakażenie na innych, potrzebują orzeczenia lekarskiego do celów sanitarno-epidemiologicznych. Częścią tych badań laboratoryjnych jest posiew kału w kierunku nosicielstwa pałeczek Salmonella i Shigella. Nosiciel to osoba, która nie ma objawów, ale wydala bakterie z kałem i może zarażać innych.

Do tego badania laboratoryjnego zwykle oddaje się kilka próbek kału pobranych w różnych dniach, bo bakterie u nosiciela mogą być wydalane z przerwami. Liczbę próbek i odstępy podaje lekarz kierujący lub laboratorium. Szerzej opisujemy to przy badaniach do książeczki sanepidowskiej. Wynik ujemny jest potrzebny do wydania orzeczenia przez lekarza, zwykle lekarza medycyny pracy.

Jak pobrać kał na posiew

Kał oddaj do czystego naczynia lub na papier rozłożony w toalecie – nie może mieć kontaktu z wodą, moczem ani środkami czyszczącymi. Łopatką pobierz niewielką ilość z kilku miejsc, a jeśli widać śluz, ropę lub krew, pobierz kał właśnie z tych miejsc. Wiele laboratoriów wydaje wymazówkę z podłożem transportowym: zanurza się ją w kale i wkłada do probówki z żelem, który chroni bakterie w czasie transportu.

Próbkę bez podłoża trzeba dostarczyć do laboratorium możliwie szybko, najlepiej w ciągu 2 godzin, bo niektóre bakterie, zwłaszcza Shigella, szybko giną. Próbka na podłożu transportowym może poczekać dłużej, zgodnie z instrukcją. Jeśli już przyjmujesz antybiotyk, powiedz o tym w punkcie pobrań – to badanie laboratoryjne może wtedy dać wynik fałszywie ujemny.

Jak czytać wynik posiewu kału z laboratorium

Ujemny wynik badania laboratoryjnego brzmi zwykle: „nie wyhodowano pałeczek Salmonella i Shigella”. Laboratorium nie podaje tu zakresów referencyjnych – liczy się, czy bakteria chorobotwórcza wyrosła, czy nie. Wynik ujemny przy objawach nie wyklucza zakażenia innym drobnoustrojem, na przykład wirusem, pasożytem albo bakterią spoza badanego panelu.

Wynik dodatni zawiera nazwę bakterii, często także jej serotyp (odmianę) oraz antybiogram, czyli wrażliwość na antybiotyki. Wiele łagodnych salmonelloz nie wymaga antybiotyku – najważniejsze jest nawadnianie, a antybiotyk może nawet wydłużyć nosicielstwo. Decyzję o leczeniu podejmuje lekarz. Salmonelloza i czerwonka to choroby zakaźne, które lekarz zgłasza do inspekcji sanitarnej; osoby pracujące przy żywności zostają czasowo odsunięte od pracy do czasu uzyskania ujemnych wyników.

Po przebytej salmonellozie bakterie mogą być wydalane z kałem jeszcze przez kilka tygodni. Dlatego przed powrotem do pracy przy żywności wykonuje się kontrolne badania laboratoryjne zgodnie z zaleceniami inspekcji sanitarnej.

Inne badania laboratoryjne przy biegunce

Gdy posiew jest ujemny, a biegunka trwa, lekarz szuka innych przyczyn. U dzieci częste są zakażenia wirusowe, które wykrywa test na rotawirusy, adenowirusy i norowirusy w kale. Po antybiotykoterapii lub pobycie w szpitalu ważne jest badanie w kierunku toksyn Clostridioides difficile. Przewlekła biegunka z wzdęciami może być związana z lambliami, a utrzymujący się stan zapalny jelit pokaże kalprotektyna w kale.

Przy ciężkim przebiegu lekarz zleca też inne badania laboratoryjne, w tym badania krwi, na przykład morfologię, CRP i elektrolity, które pokazują nasilenie stanu zapalnego i stopień odwodnienia.

Posiew kału na NFZ i prywatnie

Przy objawach posiew kału zleca lekarz rodzinny, pediatra, gastroenterolog lub lekarz w szpitalu. Badanie do celów sanitarno-epidemiologicznych kieruje zwykle lekarz medycyny pracy, a jego koszt najczęściej pokrywa pracodawca lub sama osoba badana. Prywatnie badanie można wykonać bez skierowania. W Szczecinie kał na posiew przyjmuje większość punktów pobrań, a próbki trafiają do laboratorium mikrobiologicznego.

Wynik ujemny laboratoria wydają zwykle po 2–3 dniach, a dodatni z antybiogramem – po 3–5 dniach. Przy badaniach z kilku próbek wynik końcowy jest gotowy po zbadaniu ostatniej z nich.

Kiedy z biegunką trzeba szybko do lekarza

Nie czekaj na wynik posiewu, jeśli pojawią się objawy odwodnienia (silne pragnienie, suchość w ustach, mało moczu, zawroty głowy, u dzieci brak łez i senność), krew w stolcu, wysoka gorączka, silny ból brzucha lub biegunka u niemowlęcia. Szczególnie ostrożne muszą być osoby starsze, kobiety w ciąży i osoby z obniżoną odpornością. W stanie nagłym jedź na SOR lub dzwoń pod 112.