Badanie kału na pasożyty

Czym jest badanie kału na pasożyty i co można w nim znaleźć

Badanie kału na pasożyty polega na obejrzeniu przygotowanej próbki pod mikroskopem. Diagnosta szuka w niej jaj robaków (na przykład glisty ludzkiej, włosogłówki czy tasiemca), cyst pierwotniaków, czyli ich przetrwalnikowych form otoczonych osłonką, a czasem larw. Przed oglądaniem w laboratorium kał często się zagęszcza, by zwiększyć szansę na znalezienie pasożytów, których jest niewiele.

To klasyczne badanie laboratoryjne wymaga doświadczenia, bo jaja i cysty są mikroskopijne i łatwo je pomylić z resztkami pokarmu. Dlatego wynik zależy od jakości próbki i od tego, czy w danym dniu pasożyt w ogóle wydalał jaja. Część laboratoriów oznacza dodatkowo antygeny wybranych pasożytów – szczególnie lamblii i kryptosporydium – bo takie testy są czulsze niż sam mikroskop.

W Polsce zakażenia pasożytami jelitowymi zdarzają się najczęściej u dzieci w wieku przedszkolnym i szkolnym, u osób mających kontakt ze zwierzętami lub ziemią oraz po podróżach do krajów o niższym poziomie sanitarnym.

Kiedy wykonuje się badanie kału na pasożyty

Lekarz zleca to badanie laboratoryjne, gdy objawy lub inne wyniki sugerują zakażenie pasożytem. Pasożyty jelitowe często długo nie dają żadnych dolegliwości, a objawy bywają niecharakterystyczne, dlatego takie badania laboratoryjne mają sens tylko przy konkretnych wskazaniach – nie warto go robić „na wszelki wypadek”.

• przewlekła biegunka, wzdęcia, bóle brzucha, nudności
• brak przyrostu masy ciała lub chudnięcie u dziecka
• zwiększona liczba eozynofili w morfologii krwi bez innej przyczyny
• biegunka po powrocie z podróży do krajów tropikalnych
• zauważone w kale robaki lub ich fragmenty
• kontrola po leczeniu zakażenia pasożytniczego

Dlaczego laboratoria zalecają trzy próbki kału

Pasożyty nie wydalają jaj i cyst równomiernie – w jednym dniu może ich być dużo, w kolejnym wcale. Jedno ujemne badanie laboratoryjne nie wyklucza więc zakażenia. Większość laboratoriów zaleca oddanie trzech próbek pobranych w odstępach 2–3 dni, co wyraźnie zwiększa szansę na wykrycie pasożyta. Lekarz może jednak zlecić inną liczbę próbek, zależnie od sytuacji.

Każdą próbkę oddaje się do osobnego pojemnika z łopatką i opisuje datą. Kał nie może mieć kontaktu z wodą w toalecie ani z moczem, bo niektóre formy pasożytów niszczeją. Najlepiej dostarczyć próbkę do laboratorium w ciągu kilku godzin. Niektóre laboratoria wydają pojemniki z płynem utrwalającym, który pozwala przechować kał dłużej – wtedy trzeba ściśle trzymać się instrukcji.

U dzieci w pieluszce kał można pobrać z pieluchy, jeśli nie wchłonął się w nią całkowicie – najlepiej z pieluchy z wkładką nieprzepuszczalną lub odwróconej na drugą stronę. Pracownicy laboratorium chętnie podpowiedzą, jak zrobić to praktycznie.

Owsiki – dlaczego wymagają innego badania

Owsica to najczęstsza choroba pasożytnicza u dzieci w Polsce, a mimo to zwykłe badanie kału często jej nie wykrywa. Samice owsików składają jaja nocą na skórze wokół odbytu, a nie do światła jelita. Dlatego w tym przypadku bardziej przydatny jest wymaz lub odcisk taśmą klejącą z okolicy odbytu, wykonany rano, przed umyciem i skorzystaniem z toalety, najlepiej kilka dni z rzędu.

Wiele laboratoriów wydaje do tego specjalny zestaw z instrukcją, a samo badanie laboratoryjne polega na obejrzeniu taśmy pod mikroskopem. Typowy objaw owsicy to swędzenie okolicy odbytu, nasilone wieczorem i w nocy, niespokojny sen i rozdrażnienie dziecka. Czasem rodzice widzą drobne, białe, nitkowate robaki na powierzchni stolca.

Jak czytać wynik badania kału na pasożyty

Wynik prawidłowy brzmi zwykle: „nie stwierdzono jaj, cyst ani larw pasożytów”. Wynik dodatni zawiera nazwę pasożyta i jego postać, na przykład „jaja glisty ludzkiej” albo „cysty Giardia intestinalis”. Laboratoria nie podają tu zakresów referencyjnych – liczy się sama obecność pasożyta.

Ujemny wynik tego badania laboratoryjnego, szczególnie z jednej próbki, nie wyklucza zakażenia. Jeśli objawy się utrzymują, lekarz może zlecić kolejne próbki lub inne badania laboratoryjne, na przykład test na antygen lamblii w kale, morfologię krwi z rozmazem czy przeciwciała we krwi przy podejrzeniu rzadszych pasożytów, takich jak glista psia lub kocia. Zwiększona liczba eozynofili, czyli krwinek kwasochłonnych, często towarzyszy zakażeniom robakami, które wędrują przez tkanki.

W wynikach pojawia się czasem Blastocystis – pierwotniak, którego znaczenie jest sporne. U wielu osób występuje bez żadnych objawów i nie wymaga leczenia. O tym, czy jego obecność ma związek z dolegliwościami, decyduje lekarz.

Niesprawdzone metody wykrywania pasożytów

W internecie można trafić na oferty „diagnostyki pasożytów” biorezonansem, z analizy włosa, z kropli krwi oglądanej w ciemnym polu czy innymi metodami, które nie mają potwierdzenia naukowego. Takie testy często „wykrywają” pasożyty u każdego, a ich wyniki prowadzą do niepotrzebnego leczenia. Wiarygodne są badania laboratoryjne wykonywane metodami mikrobiologicznymi i immunologicznymi w akredytowanych laboratoriach, a wynik zawsze ocenia lekarz.

Nie warto też leczyć się na pasożyty profilaktycznie, bez rozpoznania. Leki przeciwpasożytnicze dobiera lekarz do konkretnego pasożyta, a czasem zaleca leczenie całej rodziny, na przykład przy owsicy.

Badanie kału na pasożyty na NFZ i prywatnie

Skierowanie wystawia zwykle lekarz prowadzący, na przykład pediatra, lekarz rodzinny lub specjalista chorób zakaźnych. Prywatnie badanie można wykonać bez skierowania – w Szczecinie przyjmuje je większość punktów pobrań, a próbki są przekazywane do laboratorium mikrobiologicznego. Wynik z każdej próbki jest zwykle gotowy po 1–3 dniach roboczych.

To badanie laboratoryjne wchodzi też czasem w skład zestawów takich jak badania laboratoryjne u dzieci. Z wynikiem dodatnim idź do lekarza, który zlecił badanie, a jeśli objawy są nasilone – do pediatry lub lekarza rodzinnego bez zwłoki.

Kiedy z podejrzeniem pasożytów pilnie do lekarza

Szybkiej wizyty wymaga biegunka z krwią, wysoka gorączka, silny ból brzucha, objawy odwodnienia u dziecka (suchy język, brak łez, rzadkie oddawanie moczu, senność) oraz chudnięcie. Takie objawy mogą mieć wiele przyczyn, nie tylko pasożyty, i nie należy czekać z nimi na wynik z laboratorium. W stanie nagłym jedź na SOR lub dzwoń pod 112.