Badanie genów BRCA1 i BRCA2

Czym są geny BRCA1 i BRCA2 i co sprawdza to badanie

BRCA1 i BRCA2 to geny, które każdy człowiek ma w dwóch kopiach – jedną od matki, drugą od ojca. Zawierają instrukcję budowy białek naprawiających uszkodzenia DNA. Gdy jedna kopia genu jest uszkodzona od urodzenia, komórki gorzej radzą sobie z naprawą błędów, a z czasem łatwiej przekształcają się w komórki nowotworowe. Nazwa pochodzi od angielskich słów breast cancer, czyli rak piersi.

Badanie laboratoryjne genów BRCA wykrywa warianty patogenne, nazywane potocznie mutacjami, czyli zmiany w zapisie genu, które zaburzają jego działanie. Dziś laboratoria najczęściej odczytują całe geny metodą sekwencjonowania nowej generacji (NGS), często w panelu razem z innymi genami związanymi z dziedzicznymi nowotworami, takimi jak PALB2, CHEK2 czy geny zespołu Lyncha.

W Polsce szczególne znaczenie mają tak zwane mutacje założycielskie genu BRCA1 – kilka konkretnych zmian, które występują u wielu niespokrewnionych rodzin. Szybki test obejmujący tylko te zmiany był długo podstawą diagnostyki w polskich laboratoriach, ale nie wykrywa wszystkich nosicieli, zwłaszcza zmian w genie BRCA2. Dlatego coraz częściej zaleca się pełną analizę genów. Szczecin od lat należy do ważnych ośrodków badań nad dziedzicznymi nowotworami, a wiele polskich mutacji założycielskich opisano właśnie w pracach tutejszych naukowców.

Co oznacza mutacja BRCA dla ryzyka nowotworów

Nosicielstwo mutacji nie oznacza choroby, tylko wyraźnie większe ryzyko zachorowania. Szacunki z dużych badań naukowych mówią, że u kobiet z mutacją BRCA1 ryzyko raka piersi do 80. roku życia wynosi około 60–70%, a raka jajnika około 40%. Przy mutacji BRCA2 ryzyko raka piersi jest podobne, a raka jajnika mniejsze, rzędu kilkunastu procent. Dla porównania, w populacji ogólnej na raka piersi zachoruje mniej więcej co dziesiąta kobieta, a na raka jajnika około 1–2%.

U mężczyzn mutacje, zwłaszcza w genie BRCA2, zwiększają ryzyko raka prostaty, często o agresywnym przebiegu, a także raka piersi u mężczyzn i raka trzustki. Mutacja dziedziczy się w sposób autosomalny dominujący: każde dziecko nosiciela, niezależnie od płci, ma 50% szans na odziedziczenie zmiany. Mężczyzna może więc przekazać mutację córce, nawet jeśli sam nigdy nie zachoruje.

Kto powinien wykonać badanie genów BRCA

To badanie laboratoryjne nie jest zalecane jako test dla każdego. Ma największy sens u osób, których historia choroby lub rodziny sugeruje dziedziczne obciążenie. Kryteria ustalają towarzystwa onkologiczne i genetyczne, a w praktyce ocenia je lekarz genetyk lub onkolog. Laboratoria wykonują test także prywatnie, ale bez wskazań wynik bywa trudny do zinterpretowania.

• kobiety chore na raka jajnika, jajowodu lub otrzewnej – niezależnie od wieku i historii rodzinnej,
• osoby z rakiem piersi rozpoznanym w młodym wieku, rakiem obu piersi albo rakiem potrójnie ujemnym,
• mężczyźni z rakiem piersi oraz chorzy na raka trzustki lub przerzutowego raka prostaty,
• osoby, w których rodzinie kilka osób zachorowało na raka piersi, jajnika, prostaty lub trzustki, zwłaszcza w młodym wieku,
• krewni osoby, u której wykryto mutację BRCA.

Jak przygotować się do badania i jak wygląda pobranie

Od strony technicznej to zwykłe badanie krwi: pobiera się kilka mililitrów krwi z żyły do probówki z antykoagulantem. Nie trzeba być na czczo, a leki, dieta czy faza cyklu nie mają znaczenia, bo DNA w każdej komórce jest takie samo. Niektóre laboratoria przyjmują też wymaz z policzka lub próbkę śliny. Materiał trafia do laboratorium genetycznego, gdzie z krwinek białych izoluje się DNA.

Ważniejsze od samego pobrania jest przygotowanie merytoryczne do badania laboratoryjnego. Na poradę genetyczną warto przynieść drzewo rodzinne z informacją, kto chorował na nowotwory, jakie i w jakim wieku, a także dokumentację z leczenia. Jeśli u krewnego wykryto mutację, laboratorium sprawdza tylko tę zmianę, co jest szybsze, a wynik bardziej jednoznaczny. To badanie krwi wykonuje się raz w życiu, chyba że wcześniej zbadano tylko mutacje założycielskie i lekarz zaleca poszerzenie analizy.

Jak czytać wynik badania BRCA

Wynik tego badania laboratoryjnego ma formę opisu. Laboratoria klasyfikują wykryte warianty według międzynarodowych zasad w pięciu kategoriach: patogenny, prawdopodobnie patogenny, o niepewnym znaczeniu, prawdopodobnie łagodny i łagodny. Dla pacjenta, niezależnie od tego, które laboratorium wykonało analizę, liczą się w praktyce trzy sytuacje.

• Wariant patogenny lub prawdopodobnie patogenny – wynik dodatni; oznacza zwiększone ryzyko i wymaga planu opieki ze specjalistą.
• Wariant o niepewnym znaczeniu (VUS) – nie wiadomo, czy zmiana jest szkodliwa; zwykle nie zmienia postępowania, a laboratorium może w przyszłości zmienić jej klasyfikację.
• Brak wariantu patogennego – wynik prawidłowy w zbadanym zakresie; przy silnym obciążeniu rodzinnym ryzyko nadal może być podwyższone z innych przyczyn.

Wynik dodatni – profilaktyka i leczenie

Dodatni wynik badania laboratoryjnego nie oznacza, że nowotwór na pewno się pojawi, ale pozwala działać z wyprzedzeniem. Kobiety z mutacją objęte są wzmożonym nadzorem: zwykle od około 25. roku życia wykonuje się co roku rezonans magnetyczny piersi, a od około 30. roku życia także mammografię. Ze względu na ograniczoną skuteczność badań przesiewowych w kierunku raka jajnika rozważa się profilaktyczne usunięcie jajników i jajowodów po zakończeniu planów rodzicielskich, najczęściej około 35.–45. roku życia, zależnie od genu. Niektóre kobiety decydują się też na profilaktyczną mastektomię. Każdą z tych decyzji podejmuje się wspólnie ze specjalistą, po spokojnej rozmowie.

Badania laboratoryjne markerów nowotworowych, takie jak CA 125, HE4 z algorytmem ROMA czy CA 15-3, nie zastępują badań obrazowych i nie służą do wykrywania raka u zdrowych nosicielek – mają znaczenie głównie w diagnostyce guza i kontroli leczenia. U mężczyzn z mutacją lekarz może zalecić wcześniejsze rozpoczęcie kontroli prostaty, w tym oznaczanie PSA, antygenu swoistego dla prostaty.

U osób już chorych wynik ma także znaczenie dla leczenia. Nowotwory związane z mutacją BRCA są szczególnie wrażliwe na niektóre leki, między innymi inhibitory PARP, a wynik wpływa też na wybór zakresu operacji. Czasem onkolog zleca dodatkowo badanie DNA samego guza, które wykrywa zmiany nabyte – to inne badanie laboratoryjne niż test z krwi.

Badanie BRCA na NFZ i prywatnie

Na NFZ to badanie laboratoryjne wykonuje się w poradni genetycznej, do której potrzebne jest skierowanie, oraz u chorych na nowotwory na zlecenie onkologa. Dostępne są też programy profilaktyczne dla rodzin z wysokim, dziedzicznie uwarunkowanym ryzykiem nowotworów. Prywatnie badanie można wykonać bez skierowania, ale warto wybrać laboratorium, które oferuje pełną analizę genów i opis wyniku przygotowany przez specjalistę genetyki, a najlepiej również poradę genetyczną.

Na wynik genetycznego badania laboratoryjnego czeka się zwykle od 2 do 6 tygodni. Z wynikiem – zarówno dodatnim, jak i niejednoznacznym – zgłoś się do poradni genetycznej. Specjalista oceni, którzy krewni powinni się zbadać, wskaże, którą zmianę ma u nich sprawdzić laboratorium, i zaplanuje dalszą opiekę.

Kiedy pilnie do lekarza

Sam wynik genetycznego badania laboratoryjnego nie jest stanem nagłym. Niezależnie od niego szybkiej wizyty u lekarza wymagają wyczuwalny guzek w piersi lub pod pachą, wciągnięcie brodawki, wyciek krwisty z brodawki, zmiany skóry piersi, a także uporczywe wzdęcia, ból w podbrzuszu, szybkie uczucie sytości i niewyjaśnione chudnięcie. Nagły, silny ból brzucha z wymiotami lub krwawienie wymagają pomocy na SOR.