CA 15-3

Czym jest CA 15-3 i skąd się bierze we krwi

CA 15-3 to fragment dużego białka o nazwie MUC1, które pokrywa powierzchnię komórek nabłonka, między innymi w gruczole piersiowym, płucach, przewodzie pokarmowym i drogach rodnych. Chroni i nawilża te tkanki. Niewielka ilość tego białka trafia do krwi u każdego zdrowego człowieka.

Komórki raka piersi często wytwarzają MUC1 w dużych ilościach i w zmienionej postaci. Gdy nowotwór jest zaawansowany, zwłaszcza gdy dał przerzuty do kości lub wątroby, stężenie CA 15-3 we krwi może wyraźnie wzrosnąć. Dlatego to badanie laboratoryjne zalicza się do markerów raka piersi.

We wczesnym raku piersi CA 15-3 jest jednak najczęściej prawidłowe – wzrost dotyczy głównie choroby rozsianej. Marker nie jest też swoisty: rośnie przy wielu innych nowotworach i chorobach nienowotworowych. Te ograniczenia określają, do czego można, a do czego nie należy używać tego badania laboratoryjnego.

Kiedy oznacza się CA 15-3, a kiedy nie

CA 15-3 nie służy do wykrywania raka piersi ani do badań przesiewowych u zdrowych kobiet. Do wczesnego wykrywania stosuje się mammografię, a u młodszych kobiet także USG piersi, oraz obserwację piersi i zgłaszanie zmian lekarzowi. Marker z krwi nie zastępuje żadnego z tych badań.

Międzynarodowe zalecenia onkologiczne nie zalecają też rutynowego oznaczania CA 15-3 w kontroli kobiet po leczeniu wczesnego raka piersi, bez objawów. Badania naukowe nie wykazały, by wcześniejsze wykrycie nawrotu dzięki markerowi wydłużało życie. Lekarz może jednak zlecić to badanie laboratoryjne w konkretnych sytuacjach:

• w kontroli skuteczności leczenia raka piersi z przerzutami – razem z badaniami obrazowymi,
• gdy przerzuty trudno ocenić w badaniach obrazowych, na przykład zmiany w kościach,
• jako punkt wyjścia przed rozpoczęciem leczenia choroby rozsianej,
• rzadziej w diagnostyce innych nowotworów, jeśli onkolog uzna to za przydatne.

Jak przygotować się do badania CA 15-3

To badanie krwi z żyły. Nie trzeba być na czczo ani wybierać szczególnej pory dnia. W czasie leczenia onkologicznego krew pobiera się zwykle przy okazji innych badań kontrolnych, na przykład przed kolejnym cyklem chemioterapii, gdy wykonuje się także morfologię krwi i próby wątrobowe.

Laboratoria oznaczają CA 15-3 metodą immunochemiczną. Wysokie dawki biotyny mogą zaburzyć wynik, dlatego warto poinformować o nich personel. Ważniejsza jest jednak zasada ciągłości: kolejne badania laboratoryjne powinny być wykonywane w tym samym laboratorium, bo metody różnych producentów dają różne wartości, a onkolog ocenia przede wszystkim zmianę w czasie.

Norma CA 15-3 – jak czytać wynik z laboratorium

Wynik podaje się w jednostkach na mililitr (U/ml). U większości dorosłych górna granica normy wynosi około 25–32 U/ml – dokładna wartość zależy od metody, dlatego rozstrzyga zakres wydrukowany przez laboratorium.

U kobiet leczonych z powodu raka z przerzutami liczy się trend. Spadek w kolejnych badaniach laboratoryjnych zwykle oznacza, że leczenie działa, a utrzymujący się wzrost może sygnalizować postęp choroby. Na początku nowego leczenia marker może jednak przejściowo wzrosnąć, mimo że terapia jest skuteczna – to zjawisko jest znane onkologom, dlatego nie podejmuje się decyzji na podstawie jednego wyniku. Decyzja o zmianie leczenia zawsze opiera się na objawach i badaniach obrazowych, a badania laboratoryjne pełnią rolę pomocniczą.

Część laboratoriów podaje wynik z dokładnością do dziesiątych części jednostki, inne zaokrąglają go do pełnych liczb. Drobne różnice między pomiarami, rzędu kilku procent, mieszczą się w zwykłej zmienności badań laboratoryjnych i nie mają znaczenia. Onkolog zwraca uwagę na wyraźne i powtarzalne zmiany, potwierdzone w kolejnym badaniu laboratoryjnym wykonanym w tym samym laboratorium.

Podwyższone CA 15-3 – możliwe przyczyny

Wyraźnie podwyższone CA 15-3 u chorej na raka piersi najczęściej świadczy o chorobie rozsianej, zwłaszcza z przerzutami do wątroby lub kości. Marker może być podwyższony także w raku jajnika, płuca, trzustki, żołądka czy jelita grubego, a lekarz czasem ocenia go razem z antygenem CEA.

Umiarkowanie podwyższone wartości bardzo często mają przyczyny nienowotworowe. Należą do nich choroby wątroby (zapalenie, marskość, stłuszczenie), łagodne zmiany w piersiach, choroby płuc, w tym sarkoidoza i gruźlica, choroby autoimmunologiczne, na przykład toczeń, niewydolność nerek, a także późna ciąża i karmienie piersią. Przy podejrzeniu chorób wątroby lekarz zleca oznaczenie ALT i fosfatazę zasadową, która rośnie też przy zmianach w kościach.

Pojedynczy lekko podwyższony wynik u kobiety bez rozpoznanego nowotworu nie jest powodem do paniki. Lekarz ocenia objawy, wykonuje badanie piersi i w razie potrzeby kieruje na mammografię lub USG. Sam wynik z laboratorium nigdy nie jest podstawą rozpoznania raka.

Prawidłowe CA 15-3 – co oznacza

Prawidłowy wynik nie wyklucza raka piersi – większość wczesnych nowotworów nie podnosi markera. Wyczuwalny guzek w piersi, wciągnięcie brodawki, wyciek z brodawki czy zmiana skóry piersi zawsze wymagają oceny lekarza i badań obrazowych, niezależnie od wyniku tego badania krwi. Obniżony wynik nie ma znaczenia klinicznego.

CA 15-3 na NFZ i prywatnie

Na NFZ badanie laboratoryjne CA 15-3 zleca zwykle onkolog prowadzący leczenie. Prywatnie można je wykonać bez skierowania; w Szczecinie oferuje je większość punktów pobrań współpracujących z laboratoriami. Oznaczanie markera „na wszelki wypadek” u zdrowej kobiety nie jest zalecane – lepiej przeznaczyć czas na mammografię w ramach bezpłatnego programu NFZ dla kobiet w odpowiednim wieku.

Wynik jest zwykle dostępny w ciągu jednego lub dwóch dni roboczych. Na wizytę zabierz wszystkie wcześniejsze wyniki CA 15-3 z tego samego laboratorium oraz opisy badań obrazowych. Kobiety z rakiem piersi lub jajnika w rodzinie mogą zapytać lekarza o poradnię genetyczną i badanie genów BRCA1 i BRCA2.

Kiedy pilnie do lekarza

Silny, narastający ból kości, zwłaszcza kręgosłupa, z osłabieniem lub drętwieniem nóg albo problemami z oddawaniem moczu, nagła duszność, zażółcenie skóry i silne osłabienie u osoby leczonej z powodu raka piersi wymagają pilnego kontaktu z lekarzem lub wizyty na SOR, a w razie nagłego pogorszenia – wezwania 112. W takich sytuacjach nie czeka się na kolejne planowe badania laboratoryjne.