Dobowa zbiórka moczu

Czym jest dobowa zbiórka moczu i po co się ją robi

Dobowa zbiórka moczu to nie osobny parametr, tylko sposób pobrania materiału do badania moczu: przez równe 24 godziny cały mocz oddaje się do jednego pojemnika. Z tak zebranego moczu laboratorium może oznaczyć wiele substancji i przeliczyć, ile każdej z nich organizm wydala w ciągu doby.

Dlaczego nie wystarczy zwykła próbka? Skład moczu zmienia się w ciągu dnia – zależy od posiłków, picia, wysiłku i rytmu dobowego hormonów. Pojedyncza porcja pokazuje tylko chwilę, a zbiórka daje obraz całej doby. Przy niektórych badaniach laboratoryjnych, na przykład przy ocenie kamicy nerkowej czy wydzielania kortyzolu, to właśnie suma dobowa ma znaczenie.

W ostatnich latach część oznaczeń przeniesiono na pojedynczą próbkę z przeliczeniem na kreatyninę – tak jest na przykład z wskaźnikiem albumina/kreatynina. Dobowa zbiórka pozostaje jednak ważnym badaniem laboratoryjnym w wielu sytuacjach, gdy potrzebna jest dokładna liczba.

Co można oznaczyć w moczu z całej doby

Lekarz zawsze zaznacza na skierowaniu, które badania laboratoryjne mają być wykonane z dobowej zbiórki. Od tego zależy, czy potrzebny jest pojemnik z konserwantem i jak trzeba przechowywać mocz. Najczęściej zleca się:

• białko i albuminę – ocena chorób nerek, w tym zespołu nerczycowego i nefropatii cukrzycowej
• klirens kreatyniny – porównanie kreatyniny w moczu i we krwi, które pokazuje, jak sprawnie nerki filtrują krew
• wapń, fosforany, kwas moczowy, szczawiany, cytryniany, magnez – szukanie przyczyn kamicy nerkowej
• sód i potas – ocena diety, leczenia nadciśnienia i zaburzeń elektrolitowych
• wolny kortyzol – w diagnostyce nadmiaru kortyzolu (zespołu Cushinga)
• metoksykatecholaminy (metanefryny) – w kierunku guza chromochłonnego nadnerczy
• porfiryny, miedź i inne rzadsze oznaczenia – w chorobach metabolicznych

Jak krok po kroku zbierać mocz dobowy

Zbiórkę do tego badania laboratoryjnego najlepiej zaplanować na dzień, w którym jesteś w domu – na przykład na weekend, z oddaniem moczu do laboratorium w poniedziałek rano. Rano po przebudzeniu oddaj pierwszą porcję moczu do toalety i zapisz godzinę, na przykład 7.00. Od tej chwili każdy mocz – w dzień, wieczorem i w nocy – oddajesz do pojemnika. Następnego dnia o 7.00 oddajesz ostatnią porcję, także do pojemnika, i zbiórka jest zakończona.

Wygodnie jest oddawać mocz najpierw do czystego naczynia, a potem przelewać go do pojemnika. Pojemnik trzymaj zamknięty w lodówce lub innym chłodnym miejscu. Jeśli laboratorium dało pojemnik z kwasem lub innym konserwantem, uważaj, by go nie wylać i nie dotykać – to substancja drażniąca.

Po zakończeniu zmierz objętość (wiele pojemników ma podziałkę), dokładnie wymieszaj mocz i odlej do małego pojemnika około 100 ml. Do laboratorium zanieś ten mały pojemnik i podaj dokładną objętość z całej doby oraz godziny rozpoczęcia i końca. Część laboratoriów wymaga przyniesienia całego pojemnika – zapytaj o to wcześniej.

Przy klirensie kreatyniny potrzebne jest też badanie krwi na kreatyninę, najlepiej wykonane w dniu oddania moczu. Laboratorium porównuje wtedy oba wyniki i przelicza je z uwzględnieniem wzrostu i masy ciała.

Najczęstsze błędy przy dobowej zbiórce moczu

Wynik tego badania laboratoryjnego jest tak dobry, jak sama zbiórka. Najczęstszy błąd to zgubiona porcja – na przykład mocz oddany w pracy, w sklepie lub przy wypróżnieniu. Wtedy wynik dobowy będzie zaniżony. Drugi częsty błąd to wrzucenie do pojemnika pierwszej porannej porcji z dnia rozpoczęcia, co zawyża wynik.

Jeśli pominiesz porcję, najlepiej przerwać i zacząć zbiórkę od nowa innego dnia – niepełna próbka to w praktyce stracone badanie laboratoryjne. Laboratoria mogą też sprawdzić, czy zbiórka była kompletna, oceniając ilość kreatyniny wydalonej w ciągu doby – u danej osoby jest ona dość stała, zależna od masy mięśni. Zbyt niska ilość kreatyniny sugeruje, że część moczu nie trafiła do pojemnika.

Jak czytać wynik dobowej zbiórki z laboratorium

Na wydruku z takiego badania laboratoryjnego zobaczysz zwykle dwie liczby: stężenie substancji w moczu (na przykład mg/dl) i jej wydalanie dobowe (na przykład mg/24 h). Do oceny liczy się najczęściej to drugie, bo uwzględnia objętość moczu. Zakresy referencyjne zależą od laboratorium i metody, a przy niektórych oznaczeniach – od wieku, płci i diety.

U większości dorosłych objętość moczu z doby wynosi około 0,8–2 litrów. Powyżej około 3 litrów mówi się o wielomoczu, który bywa związany z dużą ilością wypijanych płynów, źle kontrolowaną cukrzycą lub chorobami nerek i przysadki. Poniżej około 0,5 litra to skąpomocz – może wynikać z odwodnienia, ale też z ostrego uszkodzenia nerek. Dobowe wydalanie białka powyżej około 150 mg wymaga oceny lekarza, a bardzo duże wartości, rzędu kilku gramów, mogą wskazywać na zespół nerczycowy.

Wynik zawsze ocenia się razem z innymi badaniami laboratoryjnymi, na przykład stężeniem kreatyniny we krwi, białkiem w zwykłym badaniu moczu czy elektrolitami. Przy kamicy nerkowej lekarz może zestawić zbiórkę z wynikiem wapnia we krwi i analizą usuniętego kamienia.

Dobowa zbiórka moczu na NFZ i prywatnie

Dobową zbiórkę zleca zwykle nefrolog, endokrynolog, urolog lub internista, a skierowanie musi określać, co ma być oznaczone. Przy badaniach hormonalnych, takich jak wolny kortyzol czy metoksykatecholaminy w moczu, lekarz poda też, czy przed zbiórką trzeba odstawić niektóre leki lub produkty. Prywatnie te badania laboratoryjne można wykonać bez skierowania, ale warto najpierw zapytać w laboratorium o pojemnik i zasady przechowywania.

W Szczecinie mocz dobowy przyjmuje większość punktów pobrań, choć rzadsze oznaczenia laboratorium wysyła do pracowni specjalistycznych. Proste wyniki badania moczu, jak białko czy kreatynina, są zwykle gotowe po 1–2 dniach, a oznaczenia hormonów i kamicy – po kilku dniach.

Kiedy nie czekać na wynik zbiórki moczu

Dobowa zbiórka to planowe badanie laboratoryjne. Jeśli jednak w trakcie zbierania zauważysz, że oddajesz bardzo mało moczu albo wcale, mocz jest ciemnoczerwony, pojawiają się duże obrzęki, duszność, silny ból w okolicy lędźwiowej lub wysoka gorączka – przerwij zbiórkę i pilnie skontaktuj się z lekarzem. W stanie nagłym jedź na SOR lub dzwoń pod 112.