Metoksykatecholaminy (metanefryny)

Czym są metoksykatecholaminy i co mierzy to badanie

Adrenalina i noradrenalina to hormony i przekaźniki „walki lub ucieczki”. Wydzielają je rdzeń nadnerczy i zakończenia nerwowe. Przyspieszają pracę serca, podnoszą ciśnienie i poziom cukru. W organizmie szybko się rozkładają, a jednym z produktów ich przemiany są metoksykatecholaminy: z adrenaliny powstaje metanefryna, a z noradrenaliny – normetanefryna. Z dopaminy powstaje podobna substancja, 3-metoksytyramina, którą część laboratoriów oznacza dodatkowo.

Guz chromochłonny (feochromocytoma) i przyzwojak to rzadkie nowotwory – zwykle łagodne – które produkują nadmiar tych hormonów. Same katecholaminy wydzielają nieregularnie, falami, ale metoksykatecholaminy powstają w komórkach guza stale. Dlatego to badanie laboratoryjne lepiej wykrywa chorobę niż pomiar samej adrenaliny czy noradrenaliny.

Badanie laboratoryjne metoksykatecholamin wykonuje się na dwa sposoby: jako badanie krwi (wolne metoksykatecholaminy w osoczu) albo jako badanie moczu z dobowej zbiórki. Obecne zalecenia endokrynologiczne uznają oznaczenie w osoczu za najczulsze, ale oba warianty są stosowane, a wybór zależy od lekarza i od tego, co oferuje dane laboratorium.

Kiedy lekarz zleca oznaczenie metoksykatecholamin

Guz chromochłonny jest rzadki, ale nieleczony bywa groźny. Lekarz zleca to badanie, gdy objawy lub inne badania laboratoryjne nasuwają podejrzenie nadmiaru adrenaliny i noradrenaliny.

• napady nadciśnienia z bólem głowy, kołataniem serca i zlewnymi potami (klasyczna triada objawów),
• nadciśnienie oporne na leczenie lub ciśnienie skaczące bardzo wysoko bez wyraźnej przyczyny,
• napady lęku, bladości i drżenia, które nie mają wyjaśnienia psychicznego,
• przypadkowo wykryty guzek nadnercza w tomografii lub USG,
• nagły skok ciśnienia podczas znieczulenia, zabiegu lub po niektórych lekach,
• zespoły genetyczne zwiększające ryzyko (np. MEN2, choroba von Hippla-Lindaua, neurofibromatoza typu 1) i obciążenie rodzinne,
• kontrola po operacji guza chromochłonnego.

Jak przygotować się do badania krwi i do zbiórki moczu

Przy badaniu z osocza krew pobiera się z żyły w zgięciu łokcia, najlepiej rano, na czczo. Zalecenia mówią, by pacjent przed nakłuciem poleżał około 20–30 minut, bo pionizacja pobudza wydzielanie noradrenaliny i może podnieść wynik. Nie każde laboratorium ma warunki do takiego pobrania – wtedy krew pobiera się na siedząco, a lekarz bierze to pod uwagę. Próbkę trzeba szybko schłodzić i odwirować.

Przy badaniu moczu potrzebna jest dobowa zbiórka moczu. Rano pierwszy mocz oddajesz do toalety i zapisujesz godzinę. Przez następne 24 godziny zbierasz cały mocz do pojemnika z laboratorium, łącznie z porannym moczem następnego dnia o tej samej godzinie. Pojemnik przechowuje się w chłodnym miejscu. Część laboratoriów wydaje pojemnik z kwasem konserwującym – nie wylewaj go i uważaj na skórę. Do laboratorium oddajesz całą zbiórkę albo próbkę z informacją o objętości.

Wynik zaburzają m.in. kofeina, nikotyna, alkohol, silny stres, intensywny wysiłek i niektóre leki: część leków przeciwdepresyjnych, lewodopa, leki z efedryną lub pseudoefedryną, niektóre leki na ciśnienie. Nie odstawiaj ich samodzielnie – lekarz zdecyduje, czy coś zmienić przed badaniami laboratoryjnymi.

Normy metoksykatecholamin i jak czytać wynik

W badaniu laboratoryjnym z osocza wynik podaje się zwykle w pikogramach na mililitr (pg/ml) lub w nanomolach na litr (nmol/l), osobno dla metanefryny i normetanefryny. Orientacyjnie normetanefryna u dorosłych nie przekracza około 180 pg/ml, a metanefryna około 90 pg/ml, przy czym górna granica normetanefryny rośnie z wiekiem. W moczu laboratoria podają wyniki w mikrogramach lub mikromolach na dobę, często także w przeliczeniu na kreatyninę w moczu. Normy zależą od metody i od pozycji przy pobraniu, więc zawsze rozstrzyga zakres z wydruku.

Dla lekarza ważne jest, jak bardzo wynik przekracza normę. Niewielkie podwyższenie zdarza się często i zwykle ma niewinną przyczynę, np. stres, kawę czy leki. Wynik kilkakrotnie powyżej górnej granicy, zwłaszcza obu frakcji, silnie przemawia za guzem. Przy wynikach granicznych lekarz zwykle powtarza badanie laboratoryjne po starannym przygotowaniu, czasem w innym laboratorium lub z oznaczeniem w drugim materiale.

Wynik podwyższony – co może oznaczać

Wyraźnie podwyższone metoksykatecholaminy mogą świadczyć o guzie chromochłonnym nadnercza albo przyzwojaku, czyli podobnym guzie poza nadnerczem. Przewaga normetanefryny lub metanefryny podpowiada lekarzowi, gdzie guz może się znajdować. Potwierdzeniem są badania obrazowe: tomografia lub rezonans, a czasem badania izotopowe. Część guzów ma podłoże genetyczne, dlatego chorym zaleca się poradnictwo genetyczne, a w zespole MEN2 lekarz ocenia także kalcytoninę.

Łagodne podwyższenie ma często inne przyczyny: stres i ból przy pobraniu, pobranie na siedząco, kawę lub papierosy przed badaniem, leki, odstawienie alkoholu, ciężką chorobę, bezdech senny. Ujemny wynik tego badania laboratoryjnego przy dobrym przygotowaniu praktycznie wyklucza czynnego guza chromochłonnego. Obniżony wynik nie ma znaczenia klinicznego.

Badanie na NFZ i prywatnie, czas oczekiwania na wynik

Na NFZ oznaczenie zleca zwykle lekarz specjalista – endokrynolog, kardiolog, specjalista nadciśnienia – w ramach diagnostyki. Prywatnie można je wykonać bez skierowania, ale warto wcześniej ustalić z lekarzem, które badanie laboratoryjne wybrać i jak się przygotować. Metoksykatecholaminy oznacza się metodami chromatograficznymi w wyspecjalizowanych laboratoriach, więc punkty pobrań w Szczecinie najczęściej wysyłają próbki dalej, a na wynik czeka się zwykle od kilku dni do tygodnia.

Na wizytę zabierz wynik z laboratorium, listę leków, dzienniczek ciśnienia z opisem napadów oraz inne wyniki, np. glukozę i opis badań obrazowych nadnerczy. Przy podejrzeniu hormonalnej przyczyny nadciśnienia lekarz często zleca równolegle aldosteron i reninę oraz ocenę kortyzolu.

Kiedy pilnie do lekarza

Napad bardzo wysokiego ciśnienia z silnym bólem głowy, bólem w klatce piersiowej, dusznością, zaburzeniami widzenia, mowy lub niedowładem to stan nagły – dzwoń pod 112 lub jedź na SOR. Osoba z rozpoznanym lub podejrzewanym guzem chromochłonnym powinna mówić o tym każdemu lekarzowi przed zabiegiem, znieczuleniem lub podaniem nowych leków. W razie groźnych objawów nie czekaj na zaplanowane badania laboratoryjne.