Białko w moczu

Skąd białko w moczu i co mierzy to badanie laboratoryjne

Nerki działają jak bardzo gęste sito. W kłębuszkach nerkowych krew jest filtrowana: woda, sole i drobne cząsteczki przechodzą do moczu, a duże białka, takie jak albumina, zostają we krwi. Niewielka ilość białka, która mimo to przedostanie się przez filtr, jest w większości odzyskiwana w kanalikach nerkowych. Dlatego w moczu zdrowego człowieka białko występuje tylko w śladowych ilościach, których zwykły pasek nie wykrywa.

Gdy filtr jest uszkodzony przez cukrzycę, nadciśnienie albo zapalenie kłębuszków, białko zaczyna przeciekać do moczu, a laboratorium wykrywa je w próbce. Białkomocz (proteinuria) jest więc jednym z najważniejszych sygnałów choroby nerek, często na długo przed tym, zanim pojawią się objawy czy wzrośnie kreatynina we krwi.

W badaniu ogólnym moczu laboratorium oznacza białko paskiem testowym. Pasek reaguje przede wszystkim na albuminę; słabiej wykrywa inne białka, np. łańcuchy lekkie przeciwciał. Dokładniejsze badania laboratoryjne, takie jak wskaźnik albumina/kreatynina, wykonuje się, gdy potrzebna jest precyzyjna ocena.

Kiedy lekarz zwraca szczególną uwagę na białko w moczu

Wynik tego badania laboratoryjnego jest ważny u osób z cukrzycą i nadciśnieniem, bo obie choroby uszkadzają nerki powoli i bezobjawowo. Ma też duże znaczenie w ciąży: pojawienie się białkomoczu po 20. tygodniu razem z podwyższonym ciśnieniem może świadczyć o stanie przedrzucawkowym, który wymaga pilnej opieki.

Lekarz zleca to badanie laboratoryjne również przy obrzękach (szczególnie wokół oczu i na nogach), pienistym moczu, podwyższonej kreatyninie, u osób przyjmujących leki mogące uszkadzać nerki oraz w kontroli chorób autoimmunologicznych, np. tocznia. U dzieci i młodzieży to rutynowy element bilansów zdrowia, w czasie których laboratoria wykonują badanie moczu razem z innymi podstawowymi badaniami.

Normy białka w moczu i jak czytać wynik

Prawidłowy wynik paska to „ujemny”, czasem „ślad”. Laboratoria podają wynik opisowo (ślad, plusy od 1+ do 4+) albo w przybliżonych jednostkach, np. mg/dl lub g/l. Próg wykrywania i sposób zapisu zależą od paska i analizatora, dlatego zawsze patrz na zakres referencyjny z wydruku swojego laboratorium.

Wynik z pojedynczej próbki zależy od tego, jak bardzo mocz jest zagęszczony. W rozcieńczonym moczu niewielki białkomocz może zostać przeoczony, a w zagęszczonym – przeszacowany. Dlatego laboratoria i lekarze coraz częściej przeliczają białko lub albuminę na kreatyninę z tej samej próbki. Najbardziej dokładne jest oznaczenie w dobowej zbiórce moczu, gdzie za prawidłowe uznaje się wydalanie poniżej około 150 mg białka na dobę.

Laboratoria zwracają uwagę, że fałszywie dodatni wynik paska może dać bardzo zasadowy mocz, mocz bardzo zagęszczony, domieszka krwi miesiączkowej lub pozostałości środków odkażających. Fałszywie ujemny – mocz bardzo rozcieńczony oraz białka, których pasek nie wykrywa.

Przejściowy białkomocz – kiedy nie ma powodu do niepokoju

Ślad lub niewielka ilość białka w jednym badaniu laboratoryjnym – w laboratoriach to częsty wynik – bardzo często ma niegroźne przyczyny. Przejściowy białkomocz pojawia się po intensywnym wysiłku, w czasie gorączki, silnego stresu, po wychłodzeniu, przy odwodnieniu i w ostrych infekcjach. Ustępuje samoistnie, gdy minie przyczyna.

U nastolatków i młodych dorosłych występuje białkomocz ortostatyczny: białko pojawia się w moczu po długim staniu, ale nie ma go w porannym moczu oddanym zaraz po wstaniu z łóżka. To zjawisko uznawane za łagodne. Aby je rozpoznać, lekarz porównuje wyniki dwóch próbek oddanych do laboratorium – porannej i dziennej.

Dlatego zasada jest prosta: dodatni wynik białka trzeba powtórzyć, najlepiej w tym samym laboratorium i dwukrotnie w odstępie kilku tygodni, w dobrych warunkach – bez gorączki i wysiłku. O chorobie świadczy dopiero białkomocz utrwalony.

Utrwalony białkomocz – co może oznaczać

Białko obecne w kolejnych badaniach moczu, wykonanych nawet w różnych laboratoriach, wymaga wyjaśnienia. Najczęstsze przyczyny u dorosłych to cukrzycowa choroba nerek i uszkodzenie nerek przez nadciśnienie. Inne to kłębuszkowe zapalenia nerek, choroby autoimmunologiczne, wielotorbielowatość nerek, zakażenia dróg moczowych, niewydolność serca i działanie niektórych leków.

Duży białkomocz, powyżej około 3,5 g na dobę, z obrzękami i niskim stężeniem albuminy we krwi, nazywa się zespołem nerczycowym. Mocz bywa wtedy wyraźnie pienisty, a obrzęki szybko narastają. Taki stan wymaga szybkiej diagnostyki u nefrologa i szeregu badań laboratoryjnych krwi i moczu.

Przy niewyjaśnionym białkomoczu u osoby starszej, mimo prawidłowych podstawowych badań laboratoryjnych, zwłaszcza z niedokrwistością i bólami kości, lekarz może zlecić proteinogram, czyli elektroforezę białek krwi i moczu, by wykluczyć szpiczaka – choroby, w której produkowane są łańcuchy lekkie, słabo widoczne na pasku.

Jakie badania laboratoryjne wykonuje się przy białku w moczu

Gdy białko w moczu się powtarza, lekarz zwykle zleca kilka badań laboratoryjnych, które pomagają ocenić, jak bardzo nerki są uszkodzone i dlaczego.

• Wskaźnik albumina/kreatynina w moczu – czułe badanie, które wykrywa nawet niewielki przeciek albuminy; podstawowe u osób z cukrzycą i nadciśnieniem.
• Oznaczenie kreatyniny w badaniu krwi i wyliczany z niej wskaźnik filtracji eGFR – pokazują, jak sprawnie nerki oczyszczają krew.
• Dobowa zbiórka moczu – dokładna ilość białka wydalanego w ciągu doby.
• Morfologia, glukoza, lipidogram i albumina we krwi – ocena przyczyn i skutków białkomoczu.
• USG nerek – obraz wielkości i budowy nerek.

Badanie na NFZ, prywatnie i kiedy pilnie do lekarza

Białko oznacza się w ramach badania ogólnego moczu, które lekarz rodzinny może zlecić na NFZ, podobnie jak kreatyninę. Prywatnie badanie moczu wykonasz bez skierowania w każdym laboratorium; w Szczecinie wynik jest zwykle dostępny jeszcze tego samego dnia. Kompleksową ocenę nerek ułatwia też pakiet badań nerkowych.

Z utrwalonym białkomoczem w wynikach z laboratorium warto pójść do lekarza rodzinnego, który zleci kolejne badania laboratoryjne i w razie potrzeby skieruje do nefrologa. Pilnej oceny wymagają szybko narastające obrzęki, wyraźnie zmniejszona ilość moczu, krew w moczu razem z białkiem oraz białko w moczu w ciąży z bólem głowy, zaburzeniami widzenia czy bólem w nadbrzuszu – wtedy trzeba od razu zgłosić się na SOR lub do szpitala położniczego, a w razie drgawek wezwać pomoc pod numer 112.