Kortyzol

Czym jest kortyzol i co mierzy to badanie

Kortyzol to hormon wytwarzany przez korę nadnerczy – dwóch małych gruczołów leżących nad nerkami. Nazywa się go hormonem stresu, bo jego ilość gwałtownie rośnie przy wysiłku, chorobie, urazie czy silnych emocjach. W rzeczywistości jest potrzebny przez cały czas: podnosi poziom cukru we krwi, pomaga utrzymać prawidłowe ciśnienie tętnicze, hamuje stan zapalny i wpływa na pracę mózgu, mięśni i kości.

Wydzielanie kortyzolu kontroluje przysadka mózgowa za pomocą hormonu ACTH. Kortyzol ma silny rytm dobowy: najwyższy jest wcześnie rano, tuż po przebudzeniu, a najniższy około północy. To dlatego godzina pobrania ma kluczowe znaczenie dla wyniku, a laboratoria podają osobne zakresy dla godzin porannych i wieczornych.

W badaniach laboratoryjnych kortyzol oznacza się na kilka sposobów. Najczęściej wykonuje się badanie krwi – laboratorium mierzy całkowity kortyzol w surowicy, czyli hormon wolny i związany z białkami. Drugą możliwością jest badanie moczu z dobowej zbiórki, które pokazuje wolny kortyzol wydalony w ciągu całej doby. W specjalistycznej diagnostyce stosuje się też oznaczenie kortyzolu w ślinie pobranej późnym wieczorem – to badanie laboratoryjne wykonuje jednak tylko część laboratoriów.

Kiedy lekarz zleca badanie kortyzolu

To badanie laboratoryjne służy przede wszystkim do wykrywania dwóch grup chorób: nadmiaru kortyzolu (zespół Cushinga) i jego niedoboru (niedoczynność kory nadnerczy). Nie służy natomiast do „mierzenia stresu” u zdrowych osób – pojedynczy wynik u osoby bez objawów rzadko cokolwiek wyjaśnia, a takie badania laboratoryjne „na wszelki wypadek” częściej niepokoją, niż pomagają.

• objawy nadmiaru kortyzolu: przybieranie na wadze głównie na brzuchu i twarzy („księżycowata” twarz), czerwone lub fioletowe rozstępy, łatwe siniaczenie, osłabienie mięśni ud i ramion, nadciśnienie, cukrzyca,
• przypadkowo wykryty guz nadnercza (incydentaloma),
• osteoporoza w młodym wieku lub nadciśnienie trudne do leczenia,
• objawy niedoboru kortyzolu: przewlekłe zmęczenie, chudnięcie, niskie ciśnienie, zawroty głowy, nudności, ciemnienie skóry, ochota na słone potrawy,
• ocena nadnerczy po długotrwałym leczeniu sterydami,
• niepokojące wyniki innych badań: niski sód, wysoki potas we krwi lub niska glukoza.

Jak przygotować się do badania kortyzolu z krwi i z moczu

Przy badaniu krwi najważniejsza jest pora. Do oceny niedoboru kortyzolu krew pobiera się rano, zwykle między 7 a 9, gdy hormon jest najwyższy. Do oceny rytmu dobowego lekarz może zlecić także drugie pobranie wieczorem. Przed pobraniem posiedź kilkanaście minut spokojnie – stres i trudne nakłucie mogą podnieść wynik. Praca na nocne zmiany i niedawny lot przez kilka stref czasowych zaburzają rytm dobowy, o czym trzeba powiedzieć lekarzowi.

Przy badaniu moczu z dobowej zbiórki potrzebny jest specjalny pojemnik, który można dostać w laboratorium lub kupić w aptece. Zbiórkę zaczyna się rano: pierwszy mocz po przebudzeniu oddaje się do toalety i zapisuje godzinę, a potem przez 24 godziny zbiera cały mocz, łącznie z porannym moczem następnego dnia. Szczegóły opisuje podstrona o dobowej zbiórce moczu. Pominięcie choćby jednej porcji zaniża wynik. Do laboratorium zanosi się cały pojemnik albo odlaną część po dokładnym wymieszaniu – zależnie od zaleceń danego laboratorium – i podaje całkowitą objętość moczu.

Na wynik silnie wpływają leki. Sterydy, np. prednizon, hydrokortyzon czy deksametazon – także w inhalatorach, maściach i zastrzykach dostawowych – zmieniają poziom kortyzolu lub krzyżowo reagują w teście. Antykoncepcja doustna i ciąża podnoszą ilość białka wiążącego kortyzol, więc całkowity kortyzol we krwi jest wtedy wyższy. Nie odstawiaj leków przed badaniem laboratoryjnym na własną rękę – nagłe odstawienie sterydów może być niebezpieczne. Przy rejestracji w laboratorium podaj, jakie leki przyjmujesz.

Normy kortyzolu i jak czytać wynik

Laboratoria podają kortyzol w surowicy w µg/dl lub w nmol/l (1 µg/dl to około 27,6 nmol/l). U większości dorosłych poranny wynik mieści się w granicach około 5–25 µg/dl, a wieczorny jest zwykle o połowę niższy lub jeszcze niższy. Wolny kortyzol w moczu dobowym podaje się w µg/24 h lub nmol/24 h, a zakres bardzo zależy od metody: laboratoria stosujące nowoczesną spektrometrię mas (LC-MS/MS) mają wyraźnie niższe normy niż laboratoria używające testów immunochemicznych.

Dlatego zawsze sprawdzaj zakres referencyjny na wydruku z laboratorium, w którym wykonano badanie. Wynik badania laboratoryjnego ocenia się też w kontekście godziny pobrania, przyjmowanych leków i objawów. Porównując wyniki z różnych laboratoriów, trzeba pamiętać, że mogły one stosować inne metody. Prawidłowy poranny kortyzol nie wyklucza zespołu Cushinga, bo w tej chorobie zaburzony jest przede wszystkim rytm dobowy – hormon nie spada wieczorem.

Z tego powodu pojedyncze badanie laboratoryjne kortyzolu rzadko wystarcza do rozpoznania. Endokrynolog wykorzystuje testy czynnościowe: przy podejrzeniu nadmiaru – test hamowania deksametazonem, w którym sprawdza się, czy po małej dawce leku kortyzol rano spada; przy podejrzeniu niedoboru – test stymulacji syntetycznym ACTH, który pokazuje, czy nadnercza potrafią zwiększyć produkcję. Ocenia też stężenie ACTH, by ustalić, czy problem leży w nadnerczach, czy w przysadce.

Kortyzol podwyższony – co może oznaczać

Najczęstsze przyczyny podwyższonego kortyzolu są niegroźne: stres w czasie pobrania, ostra choroba, ból, intensywny wysiłek, ciąża, antykoncepcja hormonalna, otyłość, nadużywanie alkoholu, depresja i niedobór snu. Mówi się wtedy o tzw. czynnościowym nadmiarze kortyzolu, który ustępuje po usunięciu przyczyny – kolejne badania laboratoryjne w spokojnym okresie są wtedy zwykle prawidłowe.

Chorobowy nadmiar kortyzolu, czyli zespół Cushinga, jest rzadki i jego potwierdzenie wymaga kilku badań laboratoryjnych. Najczęściej wynika z długotrwałego przyjmowania sterydów jako leków. Rzadziej przyczyną jest gruczolak przysadki wydzielający ACTH (choroba Cushinga), guz nadnercza lub guz w innym narządzie produkujący ACTH. Nieleczony zespół Cushinga zwiększa ryzyko cukrzycy, nadciśnienia, osteoporozy, zakrzepicy i zawału, dlatego wymaga diagnostyki u endokrynologa. Przy guzie nadnercza lekarz często zleca również inne badania laboratoryjne hormonów nadnerczy, np. aldosteron i reninę oraz metoksykatecholaminy.

Kortyzol obniżony – co może oznaczać

Bardzo niski poranny kortyzol, zwykle poniżej około 3–5 µg/dl, silnie sugeruje niedoczynność kory nadnerczy. Może to być choroba Addisona, w której układ odpornościowy niszczy nadnercza, albo niedoczynność wtórna, gdy przysadka wydziela za mało ACTH. Najczęstszą przyczyną niskiego kortyzolu jest jednak wcześniejsze lub aktualne leczenie sterydami – organizm „przyzwyczaja się” do leku i własne nadnercza czasowo słabną.

Wynik pośredni, np. kilka–kilkanaście µg/dl przy objawach, wymaga zwykle testu z ACTH, a często także dodatkowych badań laboratoryjnych, takich jak sód, potas i morfologia. Popularna w internecie diagnoza „zmęczenia nadnerczy” nie jest uznawana przez towarzystwa endokrynologiczne, a samodzielne przyjmowanie preparatów „na nadnercza” lub hormonów może zaszkodzić.

Kortyzol na NFZ i prywatnie, czas oczekiwania, kiedy pilnie do lekarza

Na NFZ kortyzol zleca zwykle endokrynolog, a w ramach diagnostyki także internista lub lekarz w szpitalu. Prywatnie można wykonać to badanie laboratoryjne bez skierowania – w Szczecinie oferuje je większość punktów pobrań, choć interpretacja wyniku wymaga lekarza. Wynik z krwi jest zwykle dostępny tego samego lub następnego dnia, a z moczu dobowego – po kilku dniach, bo część laboratoriów wysyła próbki do laboratorium referencyjnego. Testy z deksametazonem i ACTH zleca i ocenia endokrynolog.

Na wizytę zabierz wyniki z laboratorium z godziną pobrania, informację o lekach (zwłaszcza sterydach w każdej postaci), zmierzone ciśnienie i wyniki innych badań laboratoryjnych, np. glukozy, sodu i potasu.

Natychmiastowej pomocy (SOR lub 112) wymaga przełom nadnerczowy: nagłe, skrajne osłabienie, wymioty i biegunka, silny ból brzucha, bardzo niskie ciśnienie, splątanie lub utrata przytomności – zwłaszcza u osoby z chorobą nadnerczy lub po niedawnym odstawieniu sterydów. To stan zagrożenia życia.