Estradiol

Czym jest estradiol i za co odpowiada w organizmie

Estradiol, oznaczany skrótem E2, to najsilniejszy z estrogenów – żeńskich hormonów płciowych. U kobiet w wieku rozrodczym wytwarzają go głównie pęcherzyki w jajnikach, w których dojrzewają komórki jajowe. Niewielkie ilości powstają też w tkance tłuszczowej, nadnerczach, a w ciąży – w łożysku. U mężczyzn estradiol powstaje głównie z testosteronu, w tkance tłuszczowej i jądrach.

Estradiol odpowiada za rozwój cech płciowych w okresie dojrzewania, wzrost błony śluzowej macicy w pierwszej połowie cyklu, nawilżenie pochwy, a także za mocne kości, elastyczność naczyń krwionośnych i skóry. U mężczyzn bierze udział w utrzymaniu gęstości kości, w libido i w wytwarzaniu plemników.

Stężenie estradiolu u kobiety zmienia się w ciągu cyklu: jest niskie na początku, rośnie wraz z dojrzewaniem pęcherzyka i osiąga szczyt tuż przed owulacją, po czym spada i ponownie, umiarkowanie, rośnie w drugiej fazie. Badanie laboratoryjne estradiolu ma więc sens tylko wtedy, gdy wiadomo, w którym dniu cyklu pobrano krew.

Kiedy wykonuje się badanie estradiolu

Estradiol rzadko oznacza się w pojedynkę. Lekarz zwykle zleca go razem z innymi badaniami laboratoryjnymi hormonów: hormonem folikulotropowym FSH, hormonem luteinizującym LH, prolaktyną czy progesteronem. Często wszystkie wchodzą w skład pakietu hormonalnego dla kobiet.

• nieregularne, bardzo rzadkie lub brak miesiączek
• problemy z zajściem w ciążę – ocena rezerwy jajnikowej i pracy jajników
• monitorowanie stymulacji owulacji i procedur in vitro
• objawy przekwitania przed 40. rokiem życia lub niejasny stan hormonalny w okolicy menopauzy
• przedwczesne lub opóźnione dojrzewanie płciowe u dzieci
• u mężczyzn: powiększenie gruczołów piersiowych (ginekomastia), spadek libido, zaburzenia erekcji, niepłodność
• kontrola niektórych terapii hormonalnych i leczenia antyestrogenowego

Jak przygotować się do badania krwi na estradiol

Najważniejszy jest dzień cyklu. W ocenie pracy jajników i płodności estradiol bada się zwykle między 2. a 5. dniem cyklu, licząc od pierwszego dnia miesiączki – wtedy razem z FSH najlepiej odzwierciedla rezerwę jajnikową. W monitorowaniu owulacji lub leczenia niepłodności lekarz wyznacza inne terminy. Krew najlepiej oddać rano; laboratoria często zalecają też pobranie na czczo, choć posiłek nie zmienia istotnie wyniku. Termin ustal przed wizytą w laboratorium, bo badanie laboratoryjne wykonane w złym dniu cyklu trzeba zwykle powtórzyć.

Antykoncepcja hormonalna, hormonalna terapia menopauzalna i leki stosowane w leczeniu niepłodności zmieniają stężenie estradiolu – o ich przyjmowaniu trzeba powiedzieć lekarzowi i w laboratorium. Biotyna w dużych dawkach może zaburzyć test. U mężczyzn, dzieci i kobiet po menopauzie stężenia są niskie i zwykłe testy bywają za mało dokładne; lepiej wtedy wybrać laboratorium, które oferuje metodę o wysokiej czułości.

Normy estradiolu – jednostki, fazy cyklu, wiek

W Polsce laboratoria podają estradiol w pikogramach na mililitr (pg/ml) lub w pikomolach na litr (pmol/l); 1 pg/ml to około 3,67 pmol/l. Zakresy referencyjne są osobne dla każdej fazy cyklu. Przykładowo, w jednej z popularnych metod w fazie folikularnej wynoszą około 12–166 pg/ml, w czasie owulacji około 85–500 pg/ml, a w fazie lutealnej około 40–210 pg/ml. Po menopauzie estradiol zwykle nie przekracza około 55 pg/ml, a u mężczyzn wynosi około 25–60 pg/ml.

Te liczby są tylko orientacyjne. Każde laboratorium podaje na wydruku własne zakresy, zależne od testu, i to one są punktem odniesienia. Bardzo szerokie zakresy sprawiają, że pojedynczy wynik estradiolu niewiele mówi bez znajomości dnia cyklu i bez wyników FSH i LH. W ciąży stężenie rośnie wielokrotnie i badanie laboratoryjne estradiolu nie służy do oceny jej przebiegu. Część laboratoriów wydaje też zakresy dla dziewcząt w okresie dojrzewania i dla kobiet w ciąży.

Wysoki estradiol – możliwe przyczyny

Wysoki estradiol w środku cyklu jest prawidłowy – świadczy o dojrzewającym pęcherzyku przed owulacją. Bardzo wysokie wartości obserwuje się w czasie stymulacji jajników w leczeniu niepłodności i w ciąży. Taki wynik badania laboratoryjnego trzeba więc zawsze zestawić z dniem cyklu.

Nieprawidłowo wysoki estradiol może towarzyszyć torbielom czynnościowym jajnika, rzadkim guzom jajnika lub nadnerczy wydzielającym hormony, a u dziewczynek – przedwczesnemu dojrzewaniu. Wysokie stężenie zdarza się też w otyłości, chorobach wątroby i nadczynności tarczycy. U mężczyzn nadmiar estradiolu bywa związany z otyłością, chorobami wątroby, stosowaniem sterydów anabolicznych lub testosteronu, a rzadko z guzem jądra – objawia się często ginekomastią. Takie wyniki wymagają dalszych badań laboratoryjnych i często USG.

Niski estradiol – co może oznaczać

Niski estradiol jest prawidłowy po menopauzie i w czasie stosowania niektórych metod antykoncepcji. U młodej kobiety niskie stężenie razem z wysokim FSH może świadczyć o przedwczesnym wygasaniu czynności jajników, a razem z niskim FSH i LH – o zaburzeniach na poziomie przysadki lub podwzgórza. Rozróżnienie tych sytuacji wymaga kilku badań laboratoryjnych wykonanych w jednym czasie.

Częstą przyczyną jest tak zwany czynnościowy brak miesiączki – wynik dużego deficytu energii przy intensywnym treningu, restrykcyjnej diecie, zaburzeniach odżywiania lub silnym stresie. Niski estradiol przez dłuższy czas osłabia kości, dlatego wymaga wyjaśnienia. Wpływ mają też wysoka prolaktyna, choroby tarczycy i niektóre leki. U mężczyzn niski estradiol zwykle towarzyszy niskiemu testosteronowi.

Estradiol na NFZ i prywatnie, z czym iść do lekarza

Na NFZ estradiol zleca zwykle ginekolog lub endokrynolog w ramach diagnostyki zaburzeń hormonalnych i niepłodności. Prywatnie badanie laboratoryjne wykonasz bez skierowania – w Szczecinie oferuje je większość laboratoriów. Laboratoria wydają wynik najczęściej jeszcze tego samego lub następnego dnia roboczego.

Na wizytę zabierz wynik z zaznaczonym dniem cyklu, w którym pobrano krew, wyniki innych hormonów, na przykład hormonu anty-Müllerowskiego AMH, kalendarz miesiączek z ostatnich miesięcy oraz listę leków. To ułatwi lekarzowi interpretację i zaplanowanie kolejnych badań laboratoryjnych.

Kiedy pilnie zgłosić się do lekarza

Sam wynik tego badania laboratoryjnego rzadko wymaga pilnej pomocy. Szybkiej konsultacji wymaga jednak silny ból brzucha, wzdęcie, duszność i szybki przyrost masy ciała w czasie stymulacji jajników – mogą oznaczać zespół hiperstymulacji jajników, który bywa groźny. Przy nagłym silnym bólu podbrzusza, omdleniu lub krwawieniu w ciąży jedź na SOR lub dzwoń pod 112. Gdy dziewczynka przed 8. rokiem życia lub chłopiec przed 9. rokiem życia ma objawy dojrzewania, umów wizytę u lekarza bez długiego zwlekania.