Testosteron

Czym jest testosteron i za co odpowiada

Testosteron to najważniejszy androgen, czyli hormon odpowiadający za męskie cechy płciowe. U mężczyzn powstaje głównie w jądrach, a produkcją steruje przysadka mózgowa za pomocą hormonu luteinizującego LH. U kobiet testosteron również jest obecny, choć w kilkanaście razy mniejszych ilościach – wytwarzają go jajniki i nadnercza.

U mężczyzn testosteron odpowiada za rozwój narządów płciowych, owłosienie, niski głos, masę mięśniową, gęstość kości, libido, erekcję i wytwarzanie plemników. Wpływa też na nastrój, energię i produkcję czerwonych krwinek. U kobiet bierze udział w utrzymaniu libido i siły mięśni, a jego nadmiar może powodować trądzik, nadmierne owłosienie i zaburzenia miesiączkowania.

Większość testosteronu krąży we krwi związana z białkiem SHBG i z albuminą. Standardowe badanie laboratoryjne mierzy testosteron całkowity, czyli wszystkie te frakcje razem. Gdy stężenie SHBG jest nieprawidłowe, lekarz może zlecić dodatkowo oznaczenie białka wiążącego hormony płciowe SHBG, a laboratorium lub lekarz wylicza z niego testosteron wolny – aktywną część hormonu.

Kiedy wykonuje się badanie testosteronu

U mężczyzn to badanie laboratoryjne zleca się przy objawach sugerujących niedobór hormonu, a nie rutynowo u każdego. U kobiet – przy objawach nadmiaru androgenów. W obu przypadkach testosteron jest zwykle jednym z kilku badań laboratoryjnych, które lekarz ocenia łącznie.

• u mężczyzn: spadek libido, zaburzenia erekcji, brak porannych wzwodów, przewlekłe zmęczenie, utrata masy mięśniowej, ginekomastia
• u mężczyzn: niepłodność, nieprawidłowy wynik badania nasienia, osteoporoza, opóźnione dojrzewanie
• u mężczyzn: cukrzyca typu 2, otyłość, długotrwałe leczenie opioidami lub sterydami – przy obecności objawów
• u kobiet: nadmierne owłosienie typu męskiego (hirsutyzm), trądzik, łysienie, nieregularne miesiączki
• u kobiet: podejrzenie zespołu policystycznych jajników
• u obu płci: szybko narastające objawy wirylizacji, czyli maskulinizacji (obniżenie głosu, przerost łechtaczki, wyraźny wzrost owłosienia)
• kontrola leczenia testosteronem

Jak przygotować się do badania krwi na testosteron

Testosteron ma wyraźny rytm dobowy: najwięcej jest go rano, a wieczorem stężenie może być nawet o kilkadziesiąt procent niższe. Dlatego krew trzeba oddać w laboratorium rano, najlepiej między 7 a 11. Zalecenia urologiczne i endokrynologiczne mówią też o pobraniu na czczo, bo posiłek obniża wynik. Badanie laboratoryjne wykonane po południu lub po śniadaniu może dać fałszywie niski wynik.

Na stężenie wpływają też niedospanie, ostra choroba, intensywny trening dzień wcześniej i alkohol. Jeśli pierwszy wynik u mężczyzny jest niski, wytyczne zalecają powtórzenie badania krwi w innym dniu, w tych samych warunkach – rozpoznanie niedoboru opiera się na co najmniej dwóch pomiarach. Kobiety miesiączkujące wykonują to badanie laboratoryjne zwykle na początku cyklu. U kobiet, dzieci i osób z bardzo niskim stężeniem warto wybrać laboratorium, które stosuje metodę o wysokiej czułości.

Normy testosteronu u mężczyzn i kobiet

Laboratoria podają testosteron w nanogramach na mililitr (ng/ml) lub w nanomolach na litr (nmol/l); 1 ng/ml to około 3,47 nmol/l. U dorosłych mężczyzn zakres referencyjny wynosi zwykle około 2,5–8,4 ng/ml, czyli mniej więcej 8,6–29 nmol/l. U kobiet w wieku rozrodczym to około 0,1–0,5 ng/ml. Normy zmieniają się z wiekiem i zależą od metody, dlatego zawsze kieruj się zakresem z wydruku z laboratorium.

Europejskie zalecenia przyjmują, że u mężczyzny wynik poniżej około 12 nmol/l (około 3,5 ng/ml) przy objawach może sugerować niedobór, a poniżej około 8 nmol/l niedobór jest bardzo prawdopodobny. Wyniki pośrednie z laboratorium lekarz ocenia z uwzględnieniem SHBG i testosteronu wolnego. Sam wynik badania laboratoryjnego w dolnej granicy normy, bez objawów, nie jest wskazaniem do leczenia.

Wysoki testosteron – możliwe przyczyny

U kobiet najczęstszą przyczyną umiarkowanie podwyższonego testosteronu jest zespół policystycznych jajników. Innymi przyczynami bywają nieklasyczny wrodzony przerost nadnerczy i działanie niektórych leków. Bardzo wysokie stężenie, zwłaszcza z szybko narastającymi objawami maskulinizacji, może wskazywać na guz jajnika lub nadnercza wydzielający androgeny. Lekarz dokłada wtedy inne badania laboratoryjne, na przykład siarczan dehydroepiandrosteronu DHEA-S, oraz badania obrazowe.

U mężczyzn wysoki testosteron najczęściej wynika z przyjmowania testosteronu lub sterydów anabolicznych. Wtedy często towarzyszą mu niskie LH i FSH, zanik jąder, zaburzenia płodności i zbyt duża liczba czerwonych krwinek, co zwiększa ryzyko zakrzepów. Rzadziej przyczyną jest guz jądra lub nadnercza. Laboratoria nie odróżniają hormonu własnego od przyjmowanego, dlatego lekarz musi znać wszystkie stosowane preparaty. Wysokie stężenie może też wynikać z podwyższonego SHBG, na przykład przy nadczynności tarczycy lub chorobach wątroby.

Niski testosteron – co może oznaczać

U mężczyzn niski testosteron połączony z objawami to hipogonadyzm. Gdy jednocześnie LH i FSH są wysokie, problem dotyczy jąder (na przykład po urazie, śwince, chemioterapii, w zespole Klinefeltera). Gdy LH i FSH są niskie lub prawidłowe, przyczyna leży w przysadce lub podwzgórzu – może to być na przykład wysoka prolaktyna, guz przysadki albo, bardzo często, otyłość, cukrzyca, przewlekłe choroby, leki opioidowe i sterydy.

Testosteron naturalnie powoli spada z wiekiem, a niektóre laboratoria podają osobne zakresy dla starszych mężczyzn, ale u większości starszych mężczyzn pozostaje w normie. Utrata masy ciała, więcej ruchu i sen często poprawiają wynik. U kobiet niski testosteron zwykle nie ma znaczenia klinicznego i rzadko wymaga dalszych badań laboratoryjnych; obserwuje się go po menopauzie, po usunięciu jajników i przy stosowaniu antykoncepcji hormonalnej.

Testosteron na NFZ i prywatnie, czas oczekiwania na wynik

Na NFZ testosteron zleca zwykle endokrynolog, urolog lub ginekolog w ramach diagnostyki. Prywatnie badanie laboratoryjne można wykonać bez skierowania – w Szczecinie oferuje je praktycznie każde laboratorium. Testosteron wchodzi też w skład niektórych pakietów, na przykład pakietu badań dla mężczyzn. Laboratoria podają wynik zwykle tego samego lub następnego dnia roboczego.

Na wizytę zabierz wyniki z informacją o godzinie pobrania, opis objawów, listę leków i suplementów, a jeśli je masz – wyniki LH, FSH, prolaktyny, SHBG i morfologii. Nie rozpoczynaj leczenia testosteronem na własną rękę: zahamowuje ono własną produkcję hormonu i płodność, a o terapii decyduje lekarz po potwierdzeniu niedoboru w powtórzonych badaniach laboratoryjnych.

Kiedy z wynikiem testosteronu pilnie do lekarza

Szybkiej wizyty u lekarza wymaga gwałtowne narastanie objawów maskulinizacji u kobiety oraz bardzo wysoki testosteron, bo może wskazywać na guz. U mężczyzny pilnej konsultacji wymagają: wyczuwalny guzek w jądrze, silne bóle głowy z zaburzeniami widzenia, a u osób stosujących testosteron – objawy zakrzepicy (bolesny obrzęk łydki, nagła duszność, ból w klatce piersiowej). Przy nagłej duszności lub bólu w klatce piersiowej dzwoń pod 112, niezależnie od wyników z laboratorium.