Prolaktyna

Czym jest prolaktyna i co mierzy badanie PRL

Prolaktyna to hormon wytwarzany przez przedni płat przysadki mózgowej. Jej najważniejszym zadaniem jest przygotowanie piersi do karmienia i podtrzymanie produkcji mleka po porodzie. Ma też wiele innych funkcji – wpływa m.in. na odporność, przemianę materii i zachowania opiekuńcze. U mężczyzn prolaktyna również krąży we krwi, choć zwykle w nieco niższym stężeniu niż u kobiet.

Wydzielanie prolaktyny jest hamowane przez dopaminę, substancję wysyłaną z podwzgórza. Gdy hamowanie słabnie – z powodu leków, ucisku guza lub choroby – prolaktyna rośnie. Nadmiar tego hormonu tłumi sygnały sterujące jajnikami i jądrami, dlatego może powodować zaburzenia miesiączkowania, niepłodność, spadek libido i mlekotok, czyli wydzielanie mleka poza okresem karmienia.

Badanie laboratoryjne prolaktyny to standardowe badanie krwi, w którym laboratorium oznacza stężenie hormonu w surowicy. Wynik jest bardzo wrażliwy na warunki pobrania, dlatego dobre przygotowanie ma tu większe znaczenie niż przy większości innych badań laboratoryjnych hormonów.

Kiedy warto zbadać prolaktynę

To badanie laboratoryjne lekarz zleca, gdy objawy sugerują nadmiar prolaktyny albo gdy szuka przyczyny problemów z płodnością. W praktyce to jedno z najczęściej zlecanych badań laboratoryjnych w gabinecie ginekologa i endokrynologa. Często jest elementem większego zestawu, np. pakietu hormonalnego dla kobiet, obok LH, FSH i estradiolu.

• nieregularne miesiączki, ich brak lub cykle bez owulacji,
• wydzielina mleczna z brodawek u kobiety niekarmiącej lub u mężczyzny,
• trudności z zajściem w ciążę,
• u mężczyzn: spadek libido, zaburzenia erekcji, powiększenie piersi (ginekomastia),
• przewlekłe bóle głowy i zaburzenia widzenia, które mogą sugerować guz przysadki,
• kontrola leczenia gruczolaka przysadki wydzielającego prolaktynę (prolactinoma),
• długotrwałe przyjmowanie leków, które podnoszą prolaktynę, gdy pojawiają się objawy.

Jak przygotować się do badania prolaktyny

Prolaktyna to hormon stresu w szerokim znaczeniu – rośnie przy zdenerwowaniu, bólu, wysiłku, braku snu, a nawet po stosunku płciowym czy dotykaniu piersi. Najwyższe stężenia przypadają na noc i wczesny ranek. Dlatego laboratoria i towarzystwa endokrynologiczne zalecają pobranie około 2–3 godziny po przebudzeniu i po co najmniej kwadransie spokojnego siedzenia.

Jeśli w poczekalni było nerwowo albo pobranie było trudne i bolesne, warto powiedzieć o tym lekarzowi. Lekko podwyższony wynik w badaniu laboratoryjnym często wynika właśnie z warunków badania krwi, a nie z choroby, i wtedy powtarza się badanie laboratoryjne w spokojniejszych okolicznościach, najlepiej w tym samym laboratorium. Niektóre laboratoria pobierają krew dwukrotnie w odstępie kilkudziesięciu minut, żeby ograniczyć wpływ stresu – o taki sposób może poprosić lekarz.

Wiele leków podnosi prolaktynę w badaniu krwi, m.in. część leków przeciwpsychotycznych, przeciwwymiotnych, niektóre przeciwdepresyjne i stosowane w nadciśnieniu. Nie odstawiaj ich przed badaniem bez porozumienia z lekarzem – wynik po prostu ocenia się z uwzględnieniem leczenia, a na skierowaniu do laboratorium warto zapisać przyjmowane leki.

Normy prolaktyny i jak czytać wynik

Laboratoria podają prolaktynę w ng/ml (nanogramach na mililitr) lub w mIU/l (mili-jednostkach na litr). Przelicznik zależy od metody, ale orientacyjnie 1 ng/ml to około 21 mIU/l. U większości kobiet niebędących w ciąży norma wynosi około 5–25 ng/ml, a u mężczyzn około 4–15 ng/ml. W ciąży i podczas karmienia piersią prolaktyna jest fizjologicznie wysoka, więc w tym czasie badania laboratoryjne tego hormonu zwykle nie mają sensu.

Ostatecznie liczy się zakres referencyjny podany przez laboratorium, w którym wykonano badanie, bo różne laboratoria używają różnych testów. Lekarz ocenia też, o ile wynik przekracza normę: niewielkie podwyższenie często ma przyczynę czynnościową (stres, leki), a wartości kilkukrotnie wyższe częściej wiążą się z guzem przysadki.

Szczególnym zjawiskiem jest makroprolaktyna – duże cząsteczki prolaktyny połączone z przeciwciałami. Są nieaktywne biologicznie i zwykle nie dają objawów, ale testy je wykrywają, więc wynik wychodzi zawyżony. Gdy prolaktyna jest wysoka, a objawów brak, lekarz może poprosić laboratorium o oznaczenie makroprolaktyny metodą wytrącania glikolem polietylenowym (PEG).

Prolaktyna podwyższona (hiperprolaktynemia) – przyczyny

Podwyższona prolaktyna to częsty wynik w badaniach laboratoryjnych hormonów i w wielu przypadkach okazuje się przejściowa. Najczęstsze przyczyny to stres w czasie pobrania, leki, ciąża i karmienie piersią. Ważną przyczyną chorobową jest gruczolak przysadki wydzielający prolaktynę – zwykle niezłośliwy, dobrze poddający się leczeniu farmakologicznemu. Inne guzy w okolicy przysadki mogą podnosić prolaktynę pośrednio, uciskając szlak dopaminy.

Prolaktyna rośnie też w niedoczynności tarczycy, dlatego przy jej nadmiarze lekarz sprawdza stężenie TSH. Podobnie jest w przewlekłej chorobie nerek – pomocne bywa oznaczenie kreatyniny we krwi – oraz w marskości wątroby, PCOS i po urazach klatki piersiowej, np. po półpaścu.

Bardzo wysokie wartości (rzędu kilkuset ng/ml) zwykle wymagają rezonansu magnetycznego przysadki. Przy bardzo dużych guzach może wystąpić tzw. efekt haka – test daje fałszywie niski wynik, bo hormonu jest za dużo; laboratorium wykrywa to, rozcieńczając próbkę, dlatego przy dużym guzie i zaskakująco niskim wyniku lekarz prosi laboratorium o takie badanie laboratoryjne z rozcieńczeniem.

Prolaktyna obniżona – czy to problem

Niska prolaktyna zwykle nie ma znaczenia i nie wymaga leczenia ani powtarzania badań laboratoryjnych. Może wynikać z przyjmowania leków działających jak dopamina. Rzadko wskazuje na niedoczynność przysadki, np. po porodzie z dużym krwotokiem (zespół Sheehana) – wtedy typowym objawem jest brak pokarmu po porodzie, a w innych badaniach laboratoryjnych widać niedobór kilku hormonów jednocześnie.

Badanie prolaktyny na NFZ, prywatnie i kiedy pilnie do lekarza

Na NFZ prolaktynę zleca zwykle endokrynolog lub ginekolog w ramach diagnostyki zaburzeń hormonalnych. Prywatnie badanie można wykonać bez skierowania – w Szczecinie robi je praktycznie każdy punkt pobrań. Wynik z laboratorium jest zazwyczaj gotowy tego samego lub następnego dnia, a oznaczenie makroprolaktyny trwa zwykle kilka dni dłużej, bo wykonują je nie wszystkie laboratoria.

Na wizytę przynieś wynik badania laboratoryjnego z zakresem referencyjnym, listę leków i informację, w jakich warunkach oddano krew. Jeśli wynik jest podwyższony, a pobranie odbyło się w pośpiechu, lekarz zwykle najpierw zleca powtórkę, zanim zdecyduje o dalszej diagnostyce.

Pilnej pomocy (SOR, a przy bardzo złym samopoczuciu numer 112) wymaga nagły, bardzo silny ból głowy z zaburzeniami widzenia, podwójnym widzeniem lub opadaniem powieki – może to oznaczać krwawienie do guza przysadki.