Progesteron

Czym jest progesteron i jaką rolę pełni w cyklu

Progesteron to hormon płciowy wytwarzany głównie przez ciałko żółte – strukturę, która powstaje w jajniku z pęcherzyka po uwolnieniu komórki jajowej, czyli po owulacji. Niewielkie ilości produkują też nadnercza, a u mężczyzn także jądra. W ciąży, od około 8.–10. tygodnia, głównym źródłem progesteronu staje się łożysko.

Jego najważniejszym zadaniem jest przygotowanie błony śluzowej macicy na przyjęcie zarodka: zmienia ją tak, by zarodek mógł się zagnieździć. Progesteron rozluźnia też mięśnie macicy, zagęszcza śluz szyjkowy i podnosi temperaturę ciała o kilka dziesiątych stopnia. Jeśli nie dojdzie do zapłodnienia, ciałko żółte zanika, stężenie progesteronu spada i zaczyna się miesiączka.

Skoro progesteron w dużej ilości powstaje dopiero po owulacji, jego badanie laboratoryjne w drugiej fazie cyklu jest prostym sposobem, by sprawdzić, czy owulacja w ogóle nastąpiła. To najczęstszy powód, dla którego lekarz kieruje pacjentkę do laboratorium.

Kiedy wykonuje się badanie progesteronu

Progesteron najczęściej oznacza się w diagnostyce niepłodności, razem z innymi badaniami laboratoryjnymi hormonów płciowych, takimi jak estradiol, hormon luteinizujący i prolaktyna. Laboratoria oferują go też w pakiecie hormonalnym dla kobiet.

• starania o ciążę trwające ponad rok (lub ponad pół roku u kobiet po 35. roku życia)
• nieregularne cykle i podejrzenie cykli bezowulacyjnych, na przykład w zespole policystycznych jajników
• monitorowanie leczenia indukującego owulację i procedur rozrodu wspomaganego
• krwawienia lub plamienia przed miesiączką
• wybrane sytuacje we wczesnej ciąży, na przykład przy podejrzeniu ciąży pozamacicznej – razem z beta-hCG
• rzadziej: diagnostyka zaburzeń nadnerczy

Przygotowanie do badania krwi na progesteron i wybór dnia cyklu

Kluczowy jest termin. Progesteron osiąga szczyt mniej więcej tydzień po owulacji. Przy regularnym cyklu 28-dniowym oznacza to 21. dzień cyklu, licząc od pierwszego dnia miesiączki. Jeśli cykle są dłuższe, na przykład 32-dniowe, badanie warto wykonać około 25. dnia – zasada brzmi: około 7 dni przed spodziewanym krwawieniem. Badanie laboratoryjne wykonane za wcześnie może dać fałszywie niski wynik i niepotrzebny niepokój.

Przy nieregularnych cyklach lekarz może zalecić kilka badań laboratoryjnych w odstępach tygodniowych albo połączyć je z USG lub testami owulacyjnymi. Samo pobranie to zwykłe badanie krwi, które nie wymaga postu; poranna pora ułatwia porównywanie wyników. Ważne, by poinformować lekarza i laboratorium o przyjmowaniu progesteronu w tabletkach, globulkach lub zastrzykach – wynik będzie wtedy odzwierciedlał lek, a nie pracę jajników.

Normy progesteronu i jak czytać wynik

Laboratoria w Polsce podają progesteron w nanogramach na mililitr (ng/ml) lub w nanomolach na litr (nmol/l); 1 ng/ml to około 3,18 nmol/l. W fazie folikularnej, czyli przed owulacją, wynik jest zwykle niski – poniżej około 1 ng/ml. W fazie lutealnej rośnie i u większości kobiet mieści się w zakresie około 2–25 ng/ml.

W ocenie owulacji lekarze kierują się progiem: wynik powyżej około 3 ng/ml, a według części źródeł powyżej 5 ng/ml, wskazuje, że owulacja prawdopodobnie nastąpiła. Wyższe wartości w środku fazy lutealnej, na przykład powyżej 10 ng/ml, uznaje się za dobrą funkcję ciałka żółtego. Progesteron jest jednak wydzielany pulsacyjnie, więc dwa pomiary tego samego dnia mogą się różnić – dlatego pojedynczy wynik z laboratorium ocenia się ostrożnie.

Po menopauzie i u mężczyzn laboratoria notują stężenie bardzo niskie, często na granicy wykrywalności. Każde laboratorium podaje na wydruku własne zakresy dla faz cyklu, zależne od stosowanej metody – i to one są wiążące przy interpretacji.

Wysoki progesteron – co może oznaczać

Najczęstszą przyczyną wysokiego progesteronu jest prawidłowa druga faza cyklu lub ciąża. W ciąży stężenie rośnie z tygodnia na tydzień, a w ciąży mnogiej jest jeszcze wyższe. Wysokie wartości obserwuje się też podczas leczenia progesteronem i w czasie stymulacji jajników. Wynik badania laboratoryjnego zawsze trzeba więc odnieść do dnia cyklu i ewentualnej ciąży.

Rzadziej podwyższony progesteron wynika z torbieli ciałka żółtego, wrodzonego przerostu nadnerczy (wtedy lekarz zleca też oznaczenie 17-OH-progesteronu) lub bardzo rzadkich guzów jajnika czy nadnerczy. Takie wyniki wymagają oceny lekarza i zwykle dalszych badań laboratoryjnych.

Niski progesteron – możliwe znaczenie

Niski progesteron w środku drugiej fazy cyklu może oznaczać, że w danym cyklu nie doszło do owulacji. Pojedynczy cykl bezowulacyjny zdarza się każdej kobiecie i nie jest chorobą. Gdy jednak powtarza się w kolejnych badaniach laboratoryjnych, przyczyną bywa zespół policystycznych jajników, zaburzenia tarczycy, wysoka prolaktyna, duży deficyt energii, stres lub zbliżająca się menopauza.

Częstym powodem niskiego wyniku jest też zły termin pobrania – zbyt wczesny przy długim cyklu albo zbyt późny, tuż przed miesiączką. Zanim lekarz uzna wynik za nieprawidłowy, sprawdza, czy badanie laboratoryjne wykonano w odpowiednim dniu, a w razie wątpliwości zleca powtórzenie w kolejnym cyklu.

We wczesnej ciąży niski progesteron może towarzyszyć ciąży pozamacicznej lub zagrożonej, ale sam w sobie nie przesądza o rokowaniu. Przebieg wczesnej ciąży ocenia się przede wszystkim na podstawie USG i kolejnych pomiarów hormonu beta-hCG, a nie samego progesteronu.

Progesteron na NFZ i prywatnie, czas oczekiwania

Na NFZ progesteron zleca zwykle ginekolog lub endokrynolog w ramach diagnostyki zaburzeń miesiączkowania i niepłodności. Prywatnie badanie laboratoryjne można wykonać bez skierowania – w Szczecinie oznacza je większość laboratoriów. Laboratorium udostępnia wynik zazwyczaj tego samego lub następnego dnia roboczego.

Na wizytę zabierz wynik z zapisanym dniem cyklu, kalendarz miesiączek, ewentualne wyniki testów owulacyjnych lub pomiarów temperatury oraz inne badania laboratoryjne hormonów. Dzięki temu lekarz oceni, czy owulacja występuje regularnie, i zaplanuje dalsze kroki.

Kiedy z wynikiem progesteronu lub objawami pilnie do lekarza

Wynik progesteronu sam w sobie nie jest stanem nagłym. Pilnej pomocy wymaga natomiast silny, jednostronny ból podbrzusza, krwawienie z dróg rodnych, zawroty głowy lub omdlenie u kobiety, która może być w ciąży – to mogą być objawy ciąży pozamacicznej. W takiej sytuacji jedź na SOR lub dzwoń pod 112, nie czekając na wyniki z laboratorium.