Witamina D – 25(OH)D

Czym jest witamina D i dlaczego bada się 25(OH)D

Witamina D przypomina bardziej hormon niż typową witaminę. Większość jej zasobów powstaje w skórze pod wpływem promieni słonecznych, a tylko część pochodzi z jedzenia – z tłustych ryb morskich, jaj, niektórych produktów wzbogacanych. Najlepiej znana jest jej rola w gospodarce wapniowo-fosforanowej: pomaga wchłaniać wapń z jelit i utrzymywać mocne kości. Wpływa też na pracę mięśni i układu odpornościowego.

Witamina D z jedzenia i ze skóry przechodzi w wątrobie w formę magazynową, czyli 25-hydroksywitaminę D, oznaczaną skrótem 25(OH)D. Ta forma krąży we krwi tygodniami, dlatego jej stężenie dobrze odzwierciedla zapasy z kilku ostatnich tygodni. To właśnie 25(OH)D mierzy standardowe badanie laboratoryjne witaminy D, a laboratoria podają ją na wydruku zwykle po prostu jako „witaminę D”.

W nerkach część 25(OH)D zamienia się w formę aktywną – 1,25(OH)2D. Jej oznaczenie nie służy do oceny niedoboru: organizm utrzymuje ją na stałym poziomie nawet przy dużym braku witaminy D. To osobne, rzadziej zlecane badanie laboratoryjne, stosowane w wybranych chorobach nerek i zaburzeniach gospodarki wapniowej.

Kto powinien zbadać witaminę D

Polskie zalecenia nie przewidują rutynowego oznaczania witaminy D u wszystkich zdrowych osób. Badanie laboratoryjne jest szczególnie wskazane w grupach ryzyka niedoboru oraz u osób, u których lekarz rozważa leczenie albo chce sprawdzić jego skuteczność i bezpieczeństwo.

• osteoporoza, osteomalacja, krzywica, częste złamania, bóle kości i mięśni
• choroby zaburzające wchłanianie: celiakia, choroby zapalne jelit, stan po operacjach bariatrycznych
• przewlekła choroba nerek i wątroby, choroby przytarczyc, nieprawidłowy wapń lub fosfor we krwi
• otyłość – witamina D gromadzi się w tkance tłuszczowej i jest słabiej dostępna
• osoby starsze, mało przebywające na słońcu, mieszkańcy domów opieki
• długotrwałe leczenie glikokortykosteroidami, niektórymi lekami przeciwpadaczkowymi lub przeciwwirusowymi
• kontrola przy długotrwałym przyjmowaniu witaminy D w leczeniu niedoboru

Jak przygotować się do badania witaminy D

Na badanie krwi w kierunku witaminy D próbkę pobiera się z żyły w zgięciu łokcia. Samo stężenie 25(OH)D niewiele zmienia się po posiłku, ale laboratoria często zalecają przyjście rano, na czczo, bo witaminę D zwykle oznacza się razem z innymi badaniami krwi – wapniem, fosforem, parathormonem – które wymagają postu.

Na wynik tego badania laboratoryjnego mocno wpływa pora roku. W Polsce skóra wytwarza witaminę D w wystarczającej ilości mniej więcej od maja do września, i to przy odsłoniętych przedramionach i nogach w godzinach okołopołudniowych. Wyniki są zwykle najwyższe pod koniec lata, a najniższe pod koniec zimy. Porównując dwa pomiary z laboratorium, trzeba o tym pamiętać.

Laboratoria stosują różne metody. Najczęściej są to testy immunochemiczne, a metodą odniesienia jest chromatografia połączona ze spektrometrią mas. Wyniki z różnych laboratoriów mogą się różnić nawet o kilkanaście procent, dlatego kolejne kontrole najlepiej robić w jednym miejscu. Biotyna w dużych ilościach może zaburzać część testów.

Normy witaminy D według polskich zaleceń

Wynik podaje się w ng/ml albo w nmol/l (1 ng/ml to 2,5 nmol/l). Polskie wytyczne, opracowane przez zespół ekspertów i aktualizowane w 2023 roku, przyjmują interpretację stężenia 25(OH)D u dzieci i dorosłych przedstawioną w punktach poniżej.

W odróżnieniu od większości badań laboratoryjnych zakres wydrukowany przez laboratorium często nie jest typową normą populacyjną, tylko właśnie progami z zaleceń. Niektóre laboratoria podają nieco inne granice, dlatego wynik zawsze warto omówić z lekarzem, który uwzględni objawy, choroby, porę roku i przyjmowane preparaty.

• poniżej 20 ng/ml – niedobór, w tym poniżej 10 ng/ml – niedobór ciężki
• 20–30 ng/ml – stężenie suboptymalne, czyli niewystarczające
• 30–50 ng/ml – stężenie optymalne, docelowe dla większości osób
• 50–100 ng/ml – stężenie wysokie, zwykle u osób przyjmujących preparaty
• powyżej 100 ng/ml – stężenie potencjalnie toksyczne, szczególnie gdy towarzyszy mu podwyższony wapń

Niska witamina D – co oznacza wynik

Niedobór witaminy D wykrywany w badaniach laboratoryjnych jest w Polsce bardzo częsty, zwłaszcza zimą i wczesną wiosną. Sprzyjają mu mała ilość czasu spędzanego na słońcu, stosowanie filtrów, ciemniejsza karnacja, wiek podeszły (skóra wytwarza mniej witaminy D), otyłość, choroby jelit, wątroby i nerek oraz niektóre leki. Niskie stężenie w badaniu laboratoryjnym często nie daje żadnych objawów.

Długotrwały, znaczny niedobór może prowadzić do zaburzeń mineralizacji kości – krzywicy u dzieci i osteomalacji, czyli rozmiękania kości, u dorosłych – a także sprzyjać osteoporozie, bólom kości i osłabieniu mięśni. Organizm próbuje wtedy utrzymać prawidłowy wapń, zwiększając wydzielanie parathormonu, co lekarz może zobaczyć w wynikach.

Sposób uzupełniania niedoboru, dawki i czas leczenia zawsze ustala lekarz, biorąc pod uwagę wiek, masę ciała, choroby i wyniki innych badań laboratoryjnych. Zalecenia dla dzieci, dorosłych, kobiet w ciąży i seniorów się różnią.

Wysoka witamina D – kiedy to problem

Wysokie stężenie 25(OH)D w badaniu laboratoryjnym prawie zawsze wynika z przyjmowania preparatów witaminy D, najczęściej w dużych ilościach i bez kontroli. Od samego słońca nie da się przedawkować witaminy D, bo skóra reguluje jej wytwarzanie.

Wynik powyżej 100 ng/ml polskie zalecenia traktują jako potencjalnie toksyczny. Prawdziwym zagrożeniem jest hiperkalcemia, czyli nadmiar wapnia we krwi, który może dawać nudności, wymioty, wzmożone pragnienie, częste oddawanie moczu, zaparcia, osłabienie, a w dłuższym czasie kamicę nerkową i uszkodzenie nerek. Dlatego przy wysokim wyniku lekarz zwykle zleca też oznaczenie wapnia i ocenę pracy nerek.

Rzadko wysoki poziom aktywnej formy witaminy D występuje w niektórych chorobach ziarniniakowych, np. sarkoidozie, ale to ocenia się innymi badaniami laboratoryjnymi.

Witamina D na NFZ i prywatnie

Oznaczenie 25(OH)D zleca zwykle lekarz specjalista – endokrynolog, reumatolog, nefrolog, gastroenterolog, pediatra – w ramach diagnostyki chorób kości, gospodarki wapniowej lub zaburzeń wchłaniania. Prywatnie można je wykonać bez skierowania w większości laboratoriów; witamina D wchodzi też w skład wielu pakietów, m.in. pakietu badań dla seniora.

Wynik badania laboratoryjnego otrzymuje się zwykle w ciągu 1–2 dni roboczych. Z wydrukiem z laboratorium warto zgłosić się do lekarza razem z wynikami wapnia, fosforanów i fosfatazy zasadowej, informacją o przyjmowanych preparatach oraz o tym, w jakim miesiącu wykonano badanie.

Kiedy z wynikiem witaminy D pilnie do lekarza

Pilnej konsultacji wymaga wynik powyżej 100 ng/ml, który wiele laboratoriów oznacza na wydruku jako za wysoki, zwłaszcza u osoby, która przyjmuje duże ilości preparatów, oraz każdy wynik połączony z objawami nadmiaru wapnia: uporczywymi wymiotami, silnym pragnieniem, oddawaniem dużych ilości moczu, splątaniem lub zaburzeniami rytmu serca. Przy takich objawach jedź na SOR lub wezwij pomoc (112).

U dzieci z ciężkim niedoborem niepokojące są drgawki, skurcze mięśni i wiotkość – wymagają one pilnej oceny lekarskiej.