Fosfor (fosforany)

Czym jest fosfor i co mierzy badanie fosforanów we krwi

Fosfor to jeden z najważniejszych pierwiastków budulcowych organizmu. Razem z wapniem tworzy mineralny szkielet kości i zębów – tam znajduje się około 85 procent jego zapasów. Reszta krąży w komórkach, gdzie fosfor wchodzi w skład cząsteczek magazynujących energię, błon komórkowych i materiału genetycznego, a także pomaga utrzymać właściwe zakwaszenie krwi.

W organizmie fosfor występuje w postaci związków zwanych fosforanami. Badanie laboratoryjne nazywane potocznie „fosforem” mierzy w rzeczywistości stężenie fosforanów nieorganicznych w surowicy, czyli w płynnej części krwi po jej wykrzepieniu. To tylko niewielki ułamek całego fosforu w ciele, ale dobrze odzwierciedla, jak organizm radzi sobie z jego regulacją. Laboratoria wykonują to oznaczenie na tych samych analizatorach co wapń czy kreatyninę.

O poziomie fosforanów decydują trzy elementy: wchłanianie z jelit (fosforu dużo jest w mięsie, nabiale, rybach, orzechach, a także w żywności przetworzonej i napojach typu cola), wydalanie przez nerki oraz hormony. Najważniejsze z nich to parathormon wydzielany przez przytarczyce i aktywna postać witaminy D. Dlatego wynik fosforu interpretuje się prawie zawsze razem z wapniem i tymi hormonami.

Kiedy wykonuje się badanie fosforu

Oznaczenie fosforu nie należy do przesiewowych badań laboratoryjnych dla zdrowych osób. Lekarz zleca to badanie laboratoryjne, gdy podejrzewa zaburzenia gospodarki mineralnej albo kontroluje przewlekłą chorobę. Najczęściej oznacza się go razem z wapniem całkowitym i parathormonem (PTH), bo te trzy wyniki tworzą spójną całość.

• przewlekła choroba nerek – fosfor kontroluje się regularnie, także u osób dializowanych
• nieprawidłowe stężenie wapnia we krwi lub podejrzenie chorób przytarczyc
• choroby kości: osteomalacja (rozmiękanie kości), krzywica u dzieci, niewyjaśnione złamania i bóle kostne
• niedobór witaminy D i kontrola jej leczenia
• niedożywienie, alkoholizm, wznowienie żywienia po długim głodzeniu
• ciężkie stany w szpitalu: kwasica ketonowa w cukrzycy, rozpad mięśni, leczenie nowotworów

Przygotowanie do oznaczenia fosforanów i przebieg pobrania

Do tego badania laboratoryjnego krew pobiera się z żyły w zgięciu łokcia, najlepiej rano i na czczo. Fosfor jest dość wrażliwy na warunki: po posiłku bogatym w węglowodany jego stężenie przejściowo spada, a po jedzeniu bogatym w fosforany może wzrosnąć. Ma też rytm dobowy – jest najniższy rano i wyższy po południu. Dlatego laboratoria zalecają stałą porę pobrania, jeśli wyniki mają być porównywane.

Duże znaczenie ma jakość próbki. W krwinkach jest dużo fosforanów, więc hemoliza (rozpad krwinek w probówce) i zbyt długie przechowywanie krwi przed oddzieleniem surowicy fałszywie podwyższają wynik. Zadaniem laboratorium jest odrzucenie takiej próbki lub zaznaczenie zastrzeżenia na wydruku.

Na wynik wpływają leki: preparaty wiążące fosforany stosowane w chorobach nerek, leki zobojętniające kwas żołądkowy, witamina D, niektóre leki moczopędne i dożylne preparaty żelaza. Listę przyjmowanych leków warto mieć przy sobie, gdy omawiasz wynik z lekarzem, bo laboratorium nie wie, co przyjmujesz.

Normy fosforu i interpretacja wyniku z laboratorium

W polskich laboratoriach wynik podaje się zwykle w mmol/l, czasem w mg/dl. U większości dorosłych zakres wynosi około 0,8–1,45 mmol/l, czyli mniej więcej 2,5–4,5 mg/dl. U dzieci i nastolatków, których kości szybko rosną, normy są wyraźnie wyższe, a u niemowląt najwyższe, dlatego laboratoria podają osobne zakresy dla dzieci. Każde laboratorium podaje na wydruku własny zakres referencyjny i to on jest punktem odniesienia.

Pojedynczy, lekko nieprawidłowy wynik bez objawów nie musi oznaczać choroby – często wystarczy powtórzyć badanie laboratoryjne na czczo, w tym samym laboratorium. Lekarz ocenia fosfor w zestawieniu z innymi badaniami laboratoryjnymi: wapniem, parathormonem, witaminą D, fosfatazą zasadową oraz wskaźnikami pracy nerek.

Podwyższony fosfor – co może oznaczać

Najczęstszą przyczyną hiperfosfatemii, czyli nadmiaru fosforanów we krwi stwierdzonego w badaniu laboratoryjnym, jest przewlekła choroba nerek. Gdy nerki słabiej filtrują krew, fosforany gromadzą się w organizmie. Z czasem zaburza to gospodarkę wapniową, sprzyja odkładaniu się złogów w naczyniach i osłabieniu kości. Dlatego u chorych nefrologicznych fosfor oznacza się regularnie razem z kreatyniną i szacowanym przesączaniem kłębuszkowym eGFR.

Inne przyczyny to niedoczynność przytarczyc, nadmiar witaminy D, odwodnienie, kwasica oraz stany, w których rozpadają się komórki uwalniające fosforany: rozległe urazy mięśni, ciężkie infekcje, leczenie niektórych nowotworów. U dzieci i młodzieży nieco wyższy fosfor jest fizjologiczny. Trzeba też pamiętać o przyczynach technicznych: hemoliza lub opóźnione dostarczenie próbki do laboratorium mogą dać fałszywie wysoki wynik.

Sam podwyższony fosfor zwykle nie daje objawów i wychodzi dopiero w badaniach laboratoryjnych. Odczuwa się raczej skutki towarzyszącego obniżenia wapnia: mrowienie, skurcze mięśni, a przy długotrwałym nadmiarze – świąd skóry i bóle stawów.

Obniżony fosfor – możliwe przyczyny

Hipofosfatemia może wynikać z trzech mechanizmów: zbyt małego wchłaniania z jelit, nadmiernej utraty przez nerki albo przesunięcia fosforanów do wnętrza komórek. Do typowych przyczyn należą nadczynność przytarczyc, niedobór witaminy D, przewlekłe biegunki i zaburzenia wchłaniania, długotrwałe przyjmowanie leków wiążących fosforany lub zobojętniających kwas, a także alkoholizm.

Szczególnie ważny jest tzw. zespół ponownego odżywienia – gwałtowny spadek fosforu, gdy osoba wyniszczona lub długo głodzona zaczyna znów jeść. W szpitalu przy takich chorych wykonuje się częste badania laboratoryjne fosforu, magnezu i potasu. Obniżony wynik bywa też przejściowy, np. po posiłku bogatym w cukry, podczas leczenia kwasicy ketonowej czy przy szybkim oddychaniu. Rzadką, wrodzoną przyczyną są dziedziczne choroby, w których nerki tracą fosforany, prowadzące do krzywicy u dzieci.

Łagodny niedobór często przebiega bez objawów i bywa przypadkowym odkryciem w badaniu laboratoryjnym. Ciężki powoduje osłabienie i bóle mięśni, zaburzenia oddychania, splątanie, a długotrwały – rozmiękanie kości i ich bolesność.

Fosfor na NFZ i prywatnie – gdzie wykonać i kiedy wynik

Badanie zleca zwykle lekarz specjalista – nefrolog, endokrynolog, internista – w ramach diagnostyki lub kontroli choroby; w poradniach nefrologicznych należy do stałych badań krwi. Czy lekarz rodzinny może je zlecić na NFZ, warto zapytać w swojej przychodni. Prywatnie można je wykonać bez skierowania w większości laboratoriów, także w Szczecinie.

Wynik tego badania laboratoryjnego jest zwykle dostępny tego samego lub następnego dnia roboczego. Na wizytę zabierz wydruk z laboratorium razem z wynikami wapnia, PTH, witaminy D i kreatyniny, najlepiej z kilku ostatnich badań krwi, aby lekarz mógł ocenić, jak zmieniały się wartości.

Kiedy z wynikiem fosforu pilnie do lekarza

Bardzo niski lub bardzo wysoki fosfor laboratoria traktują jako wynik alarmowy i zwykle przekazują go lekarzowi od razu. Taki wynik wymaga szybkiej oceny, nawet jeśli czujesz się dobrze.

Natychmiast wezwij pomoc (112) lub udaj się na SOR, jeśli pojawią się nasilone osłabienie mięśni, duszność, splątanie, drgawki, kołatanie serca albo skurcze mięśni dłoni i twarzy – zwłaszcza u osoby z chorobą nerek, po długim głodzeniu lub w trakcie leczenia nowotworu.