Test HPV

Czym jest HPV i co wykrywa test HPV

Wirus brodawczaka ludzkiego, w skrócie HPV, to bardzo rozpowszechniony wirus przenoszony głównie drogą płciową, także przez kontakt skóry ze skórą w okolicy narządów płciowych. Większość osób aktywnych seksualnie zakaża się nim przynajmniej raz w życiu. Zwykle układ odpornościowy usuwa wirusa sam w ciągu 1–2 lat, bez żadnych objawów, a zakażenie można stwierdzić wyłącznie w badaniach laboratoryjnych.

Znanych jest ponad 200 typów HPV. Część, tzw. typy niskiego ryzyka, wywołuje kłykciny kończyste, czyli brodawki narządów płciowych. Kilkanaście typów wysokiego ryzyka (wysokoonkogennych), z których najgroźniejsze są typy 16 i 18, może przy długotrwałym zakażeniu powodować zmiany przedrakowe i raka szyjki macicy, a rzadziej raka odbytu, gardła, pochwy, sromu i prącia.

Test HPV to badanie laboratoryjne materiału pobranego z szyjki macicy, które wykrywa materiał genetyczny typów wysokiego ryzyka. Większość testów wykrywa 14 takich typów, a wiele z nich dodatkowo osobno wskazuje typy 16 i 18 – to tzw. genotypowanie częściowe. Badanie wykonuje laboratorium wyposażone w aparaturę do testów molekularnych.

Test HPV a cytologia – czym się różnią

Cytologia to badanie laboratoryjne polegające na ocenie pod mikroskopem komórek z szyjki macicy – szuka komórek już zmienionych. Test HPV jako badanie laboratoryjne szuka przyczyny tych zmian, czyli wirusa, i robi to wcześniej, zanim komórki się zmienią. Badania naukowe pokazały, że test HPV wykrywa zmiany przedrakowe skuteczniej niż sama cytologia, a ujemny wynik daje dłuższe bezpieczeństwo – zwykle około 5 lat.

Z tego powodu Światowa Organizacja Zdrowia i europejskie wytyczne zalecają test HPV jako podstawowe badanie przesiewowe u kobiet od około 30. roku życia. Polska również przechodzi na ten model w programie profilaktyki raka szyjki macicy finansowanym przez NFZ. Szczegóły – wiek, odstępy między badaniami i sposób rejestracji – najlepiej sprawdzić u położnej, ginekologa lub w przychodni, bo zasady programu są aktualizowane.

Oba badania laboratoryjne często się uzupełniają. Przy dodatnim teście HPV laboratorium może z tej samej próbki wykonać cytologię na podłożu płynnym (LBC) – nie trzeba wtedy ponownie pobierać materiału.

Kiedy wykonuje się badanie HPV

To badanie laboratoryjne ma sens przede wszystkim w ramach profilaktyki i w ściśle określonych sytuacjach klinicznych. Najważniejsze z nich to:

• badanie przesiewowe raka szyjki macicy u kobiet w wieku objętym programem, zwykle co 5 lat przy wyniku ujemnym,
• wyjaśnienie nieprawidłowej cytologii, np. wyniku ASC-US, czyli nietypowych komórek o nieokreślonym znaczeniu,
• kontrola po leczeniu zmian przedrakowych szyjki macicy, np. po konizacji,
• obserwacja kobiet z łagodnymi zmianami, u których lekarz zdecydował się nie leczyć od razu.

Kiedy test HPV nie jest zalecany

U młodych kobiet, mniej więcej przed 25.–30. rokiem życia, przejściowe zakażenia HPV są tak częste, że badanie laboratoryjne wykrywałoby wirusa u wielu osób, u których zniknie on samoistnie. Prowadziłoby to do niepotrzebnego niepokoju i zabiegów. Dlatego w tej grupie podstawą profilaktyki pozostaje cytologia według zaleceń lekarza.

Nie ma też zwalidowanego testu przesiewowego HPV dla mężczyzn. Badania laboratoryjne w kierunku HPV u mężczyzn wykonuje się tylko w wybranych sytuacjach klinicznych, o których decyduje lekarz. Test HPV nie służy również do sprawdzania, czy szczepienie zadziałało, ani do ustalania, „od kogo” pochodzi zakażenie – wirus może pozostawać niewykrywalny przez lata.

Jak przygotować się do badania i jak wygląda pobranie

Materiał pobiera ginekolog lub położna podczas badania we wziernikach – specjalną szczoteczką, w ten sam sposób co przy cytologii. Pobranie trwa chwilę i zwykle nie boli. Szczoteczkę umieszcza się w pojemniku z płynem, który trafia do laboratorium; płyn zabezpiecza komórki, więc laboratorium może zbadać próbkę nawet kilka dni później. Badanie wykonuje się poza miesiączką, najlepiej w środkowej części cyklu, bez stosowania leków dopochwowych i stosunków na 1–2 dni wcześniej.

Coraz więcej laboratoriów oferuje też zestawy do samodzielnego pobrania wymazu z pochwy. Badania naukowe potwierdzają, że zwalidowane testy wykonywane przez laboratoria z takiej próbki są niemal tak dokładne jak próbka pobrana przez lekarza. To dobra możliwość dla kobiet, które długo odkładają wizytę u ginekologa – ale przy wyniku dodatnim i tak konieczna jest wizyta. W Szczecinie test HPV wykonuje wiele laboratoriów i gabinetów ginekologicznych, a pobrany materiał bywa przesyłany do laboratorium biologii molekularnej.

Wynik dodatni i ujemny – jak go rozumieć

Laboratorium podaje wynik jakościowo: wykryto lub nie wykryto DNA (albo RNA) wirusa HPV wysokiego ryzyka, często z rozbiciem na typ 16, typ 18 i pozostałe typy. Na wydruku znajduje się też nazwa testu, bo laboratoria używają różnych zatwierdzonych metod, a wyniki z różnych laboratoriów nie zawsze opisane są tak samo.

Ujemny wynik tego badania laboratoryjnego oznacza bardzo małe ryzyko rozwoju raka szyjki macicy w ciągu kolejnych lat. U kobiet bez objawów zwykle wystarczy powtórzyć badanie laboratoryjne po około 5 latach, chyba że lekarz zaleci inaczej.

Dodatni wynik badania laboratoryjnego nie oznacza raka ani nawet zmian przedrakowych. Informuje, że w szyjce macicy obecny jest wirus, który u części osób może z czasem spowodować zmiany. Gdy wykryto typ 16 lub 18, lekarz zwykle kieruje od razu na kolposkopię – oglądanie szyjki macicy w powiększeniu, czasem z pobraniem wycinka. Przy innych typach wysokiego ryzyka najpierw ocenia się cytologię: jeśli jest prawidłowa, zwykle wystarczy kontrola za około rok, a jeśli nieprawidłowa – wykonuje się kolposkopię.

Wyniku dodatniego nie leczy się lekami – nie istnieje lek usuwający HPV. Leczy się jedynie zmiany, jeśli się pojawią. Pomaga też niepalenie tytoniu, które zwiększa ryzyko utrzymywania się zakażenia.

HPV a inne zakażenia przenoszone drogą płciową

HPV jest tylko jednym z wielu zakażeń przenoszonych drogą płciową. Przy nowym partnerze lub objawach lekarz może zaproponować również inne badania laboratoryjne, takie jak test w kierunku chlamydii, badanie na rzeżączkę czy test na HIV. Zestaw takich badań opisuje strona o pakiecie w kierunku chorób przenoszonych drogą płciową.

Przy upławach i dolegliwościach intymnych lekarz zleca zwykle posiew wymazu z pochwy, bo test HPV nie wykrywa przyczyn stanów zapalnych. Regularne badania profilaktyczne dla kobiet opisuje strona o pakiecie badań dla kobiet.

Szczepienie przeciw HPV a badania

Szczepienie przeciw HPV chroni przed zakażeniem najgroźniejszymi typami wirusa i znacznie zmniejsza ryzyko raka szyjki macicy. W Polsce jest bezpłatne dla dzieci i młodzieży w wieku określonym w programie szczepień. Szczepionka nie obejmuje jednak wszystkich typów wysokiego ryzyka, dlatego zaszczepione kobiety nadal powinny wykonywać badania przesiewowe zgodnie z zaleceniami. Informację o szczepieniu warto podać przy pobraniu – laboratorium może ją uwzględnić w opisie wyniku.

Badanie na NFZ i prywatnie

Na NFZ test HPV wykonuje się w ramach programu profilaktyki raka szyjki macicy oraz na zlecenie ginekologa w diagnostyce nieprawidłowej cytologii i po leczeniu zmian. Do ginekologa na NFZ nie potrzeba skierowania. Prywatnie test można wykonać w laboratoriach i gabinetach ginekologicznych bez skierowania. Warto wybrać laboratorium, które stosuje test zatwierdzony do badań przesiewowych, i zapytać, czy w razie dodatniego wyniku wykona z tej samej próbki cytologię płynną.

Na wynik tego badania laboratoryjnego czeka się zwykle od kilku dni do dwóch tygodni, w zależności od laboratorium. Z wynikiem dodatnim warto pójść do ginekologa, zabierając wcześniejsze wyniki cytologii i testów HPV oraz informacje o leczeniu szyjki macicy.

Kiedy pilnie do lekarza

Wynik testu HPV nigdy nie jest stanem nagłym. Szybkiej wizyty u ginekologa wymagają jednak krwawienia po stosunku, krwawienia między miesiączkami lub po menopauzie, nieprzyjemnie pachnące, krwiste upławy i ból w podbrzuszu. Takie objawy trzeba wyjaśnić niezależnie od wcześniejszych wyników badań laboratoryjnych. Przy obfitym krwawieniu z dróg rodnych jedź na SOR lub dzwoń pod 112.