Rzeżączka – badanie PCR i posiew

Czym jest rzeżączka i jakie badania ją wykrywają

Rzeżączkę wywołuje bakteria Neisseria gonorrhoeae, nazywana dwoinką rzeżączki, bo pod mikroskopem widać ją jako dwie połączone kuleczki. Bez badań laboratoryjnych trudno ją odróżnić od innych zakażeń cewki moczowej. Zakażenie przenosi się podczas kontaktów seksualnych – pochwowych, analnych i oralnych – a także z matki na dziecko podczas porodu. Dotyczy cewki moczowej, szyjki macicy, odbytnicy, gardła i spojówek.

U mężczyzn rzeżączka cewki moczowej zwykle daje wyraźne objawy po 2–7 dniach: pieczenie przy oddawaniu moczu i ropną wydzielinę. U kobiet oraz w gardle i odbytnicy zakażenie często przebiega bez objawów, a mimo to może prowadzić do zapalenia narządów miednicy mniejszej, niepłodności i zakażenia rozsianego.

Badania laboratoryjne w kierunku rzeżączki to przede wszystkim testy molekularne (PCR, NAAT), które wykrywają materiał genetyczny bakterii, oraz posiew, czyli hodowla bakterii w laboratorium. U mężczyzn z wydzieliną lekarz lub laboratorium może też ocenić preparat bezpośredni pod mikroskopem. Badania krwi na przeciwciała nie są stosowane w rozpoznawaniu rzeżączki.

Kiedy wykonać badanie w kierunku rzeżączki

Badanie laboratoryjne warto wykonać zawsze, gdy pojawią się objawy, ale także bez objawów, gdy ryzyko zakażenia jest zwiększone. Najczęstsze sytuacje to:

• ropna wydzielina z cewki moczowej, pieczenie i ból przy oddawaniu moczu,
• zmiana charakteru upławów, krwawienia między miesiączkami lub po stosunku, ból podbrzusza,
• ból, świąd lub wydzielina z odbytu, przewlekły ból gardła po kontaktach oralnych,
• rozpoznanie rzeżączki lub innej choroby przenoszonej drogą płciową u partnera,
• nowi lub liczni partnerzy, kontakty bez prezerwatywy,
• wykrycie chlamydii, kiły lub HIV – wtedy sprawdza się także inne zakażenia.

Test PCR i posiew – dwa uzupełniające się badania laboratoryjne

Test PCR jest bardzo czuły i laboratoria wykonują go z różnych materiałów: pierwszym strumieniu moczu, wymazie z pochwy, szyjki macicy, cewki moczowej, gardła i odbytu. Wiele laboratoriów w jednym badaniu laboratoryjnym bada próbkę jednocześnie w kierunku rzeżączki i chlamydii, bo te zakażenia często występują razem.

Posiew ma przewagę w jednym, bardzo ważnym punkcie: pozwala wykonać antybiogram, czyli test wrażliwości na antybiotyki. Dwoinka rzeżączki szybko uodparnia się na leki, a na świecie notuje się szczepy oporne nawet na leki pierwszego wyboru. Dlatego europejskie zalecenia mówią, by przy dodatnim teście PCR – przed rozpoczęciem leczenia – pobrać także materiał na posiew, jeśli to możliwe.

Bakteria jest wrażliwa na wysychanie i zmiany temperatury, więc wymaz na posiew musi szybko trafić do laboratorium w specjalnym podłożu transportowym. To jeden z powodów, dla których warto robić to badanie laboratoryjne w punkcie, który ma doświadczenie w diagnostyce chorób przenoszonych drogą płciową.

Jak przygotować się do badania moczu i wymazów

Do testu PCR z moczu oddaje się pierwsze 20–30 ml moczu, a nie środkowy strumień jak w zwykłym badaniu moczu. Przez co najmniej godzinę, a najlepiej dwie, nie należy oddawać moczu – wtedy w próbce jest najwięcej materiału z cewki. Pojemnik i instrukcję zwykle wydaje laboratorium, a część laboratoriów przyjmuje mocz tylko w określonych godzinach.

Wymaz z cewki moczowej u mężczyzn pobiera się najlepiej rano, przed pierwszym oddaniem moczu. Kobiety na 1–2 dni przed pobraniem nie powinny stosować leków dopochwowych ani irygacji. Najważniejsze jest, by nie przyjmować antybiotyku przed pobraniem materiału, bo może on uniemożliwić wyhodowanie bakterii i wykonanie antybiogramu. W Szczecinie badanie PCR w kierunku rzeżączki oferuje większość laboratoriów, posiew – część z nich.

Jak czytać wynik badania na rzeżączkę

Wynik tego badania laboratoryjnego metodą PCR brzmi: DNA Neisseria gonorrhoeae wykryto lub nie wykryto. Wynik dodatni oznacza zakażenie, które wymaga leczenia zleconego przez lekarza, zwykle w postaci zastrzyku z antybiotykiem. Leczenia i badania wymagają też partnerzy seksualni. Wynik ujemny przy prawidłowo pobranym materiale wiarygodnie wyklucza zakażenie w badanym miejscu – ale tylko w tym miejscu, dlatego ważne jest pobranie wymazów ze wszystkich miejsc, w których mogło dojść do zakażenia.

W posiewie, który jest dłuższym badaniem laboratoryjnym, laboratorium opisuje, czy wyhodowano dwoinkę rzeżączki, a jeśli tak – dołącza antybiogram z oznaczeniem, na które antybiotyki bakteria jest wrażliwa, a na które oporna. Ten wynik pomaga lekarzowi dobrać skuteczne leczenie, szczególnie gdy pierwsza kuracja zawiodła. Wynik ujemny posiewu przy dodatnim PCR zdarza się dość często, bo hodowla jest mniej czuła – nie oznacza to, że PCR się pomylił.

Kontrola po leczeniu rzeżączki

Ze względu na narastającą oporność bakterii europejskie zalecenia rekomendują sprawdzenie wyleczenia kolejnym badaniem laboratoryjnym, szczególnie przy zakażeniu gardła, przy utrzymujących się objawach i po leczeniu innym niż standardowe. Kontrolny test PCR wykonuje się zwykle nie wcześniej niż 2–3 tygodnie po leczeniu, bo wcześniej mogą być wykrywane fragmenty martwych bakterii. Kontrolny posiew można wykonać wcześniej, po kilku dniach, najlepiej w tym samym laboratorium.

O terminie i rodzaju kontrolnego badania laboratoryjnego decyduje lekarz. Warto też pamiętać, że przebyta rzeżączka nie daje odporności – można zakazić się ponownie.

Inne badania przy podejrzeniu rzeżączki

Przy rozpoznaniu rzeżączki zawsze sprawdza się inne zakażenia przenoszone drogą płciową. Najczęściej zleca się test w kierunku chlamydii, badanie na HIV i test w kierunku kiły, a później powtarza niektóre z nich, bo okienko serologiczne HIV i kiły trwa kilka tygodni. Zestaw takich badań laboratoryjnych opisuje pakiet w kierunku chorób przenoszonych drogą płciową.

Przy pieczeniu w czasie oddawania moczu lekarz może też zlecić badanie ogólne moczu, które pomaga odróżnić zapalenie cewki moczowej od zakażenia pęcherza.

Badanie na NFZ i prywatnie

Na NFZ badanie w kierunku rzeżączki zleca lekarz specjalista w ramach diagnostyki, najczęściej wenerolog (dermatolog-wenerolog), ginekolog lub urolog. Do poradni dermatologiczno-wenerologicznej na NFZ nie trzeba skierowania. Prywatnie test PCR i posiew można wykonać bez skierowania w laboratoriach, które je oferują. Przed wizytą zapytaj, czy laboratorium wykonuje posiew na miejscu, czy przesyła wymaz do laboratorium mikrobiologicznego – od tego zależy sposób transportu próbki.

Na wynik PCR czeka się zwykle od jednego do pięciu dni roboczych, a w przypadku badań laboratoryjnych wykonywanych w pilnym trybie bywa szybciej, a posiew z antybiogramem trwa kilka dni dłużej. Do lekarza zabierz wydruki z laboratorium z opisem materiału, daty kontaktów i objawów oraz informację o przyjmowanych antybiotykach.

Kiedy pilnie do lekarza

Pilnej pomocy wymaga silny ból podbrzusza z gorączką, nagły ból i obrzęk jądra, ropna wydzielina z oka (zwłaszcza u noworodka), a także gorączka z bólami stawów i krostkami na skórze, które mogą świadczyć o zakażeniu rozsianym. W takich sytuacjach jedź na SOR lub dzwoń pod 112.