Pakiet w kierunku chorób przenoszonych drogą płciową

Czym są choroby przenoszone drogą płciową i po co je badać

Choroby przenoszone drogą płciową (STI, dawniej STD) to zakażenia, które szerzą się podczas kontaktów seksualnych – pochwowych, analnych i oralnych, a niektóre także przez krew. Wiele z nich, zwłaszcza chlamydioza, rzeżączka u kobiet, kiła we wczesnej fazie czy zakażenie HIV, przez długi czas nie daje żadnych objawów. Osoba zakażona może nie wiedzieć o chorobie i nieświadomie przekazywać ją dalej.

Pakiet STD to zestaw badań laboratoryjnych, który pozwala za jednym razem sprawdzić najważniejsze z tych zakażeń. Badania laboratoryjne są jedynym pewnym sposobem, by wykluczyć lub potwierdzić chorobę – na podstawie samopoczucia nie da się tego zrobić. Wczesne wykrycie oznacza proste leczenie i ochronę partnerów.

Badanie w kierunku chorób przenoszonych drogą płciową to zwykła, odpowiedzialna troska o zdrowie, a nie powód do wstydu. Personel laboratorium wykonuje takie badania codziennie, a wyniki są objęte tajemnicą.

Kiedy wykonać badania w kierunku chorób przenoszonych drogą płciową

Badania laboratoryjne w tym kierunku zaleca się:

• po kontakcie seksualnym bez prezerwatywy z nowym lub przypadkowym partnerem,
• przy zmianie partnera, przed rezygnacją z prezerwatywy w nowym związku,
• przy objawach: upławach, pieczeniu przy oddawaniu moczu, wydzielinie z cewki moczowej, owrzodzeniach lub brodawkach narządów płciowych, bólu podbrzusza,
• gdy partner lub partnerka mają rozpoznane zakażenie,
• przed planowaną ciążą i w ciąży,
• regularnie, np. co 3–12 miesięcy, u osób z wieloma partnerami, po przemocy seksualnej, po zakłuciu igłą.

Co wchodzi w skład pakietu STD

Zestaw różni się między laboratoriami – niektóre laboratoria dodają mykoplazmy, rzęsistka lub opryszczkę. Poniżej opisujemy siedem podstawowych oznaczeń.

Test HIV czwartej generacji wykrywa jednocześnie antygen p24 wirusa i przeciwciała. Dzięki temu skraca okienko serologiczne – ujemny wynik po 6 tygodniach od ostatniego ryzykownego kontaktu praktycznie wyklucza zakażenie. Zakażenie HIV leczy się dziś skutecznie, a osoba na skutecznym leczeniu nie przenosi wirusa drogą płciową.

Badania w kierunku kiły obejmują testy niekrętkowe (np. VDRL, RPR) i krętkowe (np. TPHA). Kiła jest w Polsce znów coraz częstsza, a wczesna łatwo poddaje się leczeniu antybiotykiem. Laboratorium zwykle wykonuje oba rodzaje testów, by ocenić, czy zakażenie jest aktywne.

Antygen HBs wykrywa zakażenie wirusem zapalenia wątroby typu B, a przeciwciała anty-HCV – kontakt z wirusem WZW C. Oba wirusy przenoszą się głównie przez krew, ale także drogą płciową. WZW C da się dziś wyleczyć, a przed WZW B chroni szczepienie.

Badanie w kierunku chlamydii metodą PCR wykonuje się z moczu lub wymazu – to badanie laboratoryjne wykrywa materiał genetyczny bakterii. Chlamydioza jest najczęstszą bakteryjną chorobą przenoszoną drogą płciową; nieleczona u kobiet może prowadzić do niepłodności.

Badanie w kierunku rzeżączki również wykonuje się metodą PCR z moczu lub wymazu, a w razie potrzeby posiewem, który pozwala ocenić wrażliwość bakterii na antybiotyki.

Test HPV wykrywa wirusa brodawczaka ludzkiego, przede wszystkim typy wysokiego ryzyka związane z rakiem szyjki macicy. U kobiet wykonuje się go z wymazu z szyjki macicy, zwykle w ramach profilaktyki raka szyjki macicy. U mężczyzn nie ma zalecanego rutynowego testu przesiewowego. Część laboratoriów wykonuje test HPV także prywatnie, bez skierowania.

Jak przygotować się do badań i jak pobiera się próbki

Test HIV, kiłę, HBsAg i anty-HCV wykonuje się z jednego badania krwi pobranej z żyły. Na te badania laboratoryjne nie trzeba być na czczo. Chlamydię i rzeżączkę bada się z pierwszej porcji moczu albo z wymazu – u kobiet z pochwy lub szyjki macicy, u mężczyzn z cewki moczowej, a w razie kontaktów analnych lub oralnych także z odbytu i gardła. W wielu laboratoriach kobieta może sama pobrać wymaz z pochwy według instrukcji.

Do badania moczu w kierunku chlamydii potrzebna jest pierwsza porcja, a nie środkowy strumień, jak w zwykłym badaniu moczu. Najlepiej nie oddawać moczu przez co najmniej 1–2 godziny przed pobraniem. Jeśli od ryzykownego kontaktu minęło mało czasu, zapytaj w laboratorium lub u lekarza, czy nie lepiej wykonać badania laboratoryjne ponownie po upływie okienka.

Wynik ujemny, dodatni i okienko serologiczne

Okienko serologiczne to czas od zakażenia do chwili, gdy badanie laboratoryjne jest w stanie je wykryć. W tym okresie wynik może być ujemny mimo zakażenia. Orientacyjnie: dla testu HIV czwartej generacji jest to do 6 tygodni, dla kiły około 3–6 tygodni, dla HBsAg do kilku tygodni, dla anty-HCV nawet do 3 miesięcy. Badania PCR w kierunku chlamydii i rzeżączki są wiarygodne zwykle po 1–2 tygodniach od kontaktu. Dlatego po ryzykownym kontakcie badania laboratoryjne często wykonuje się dwukrotnie: od razu i po upływie okienka.

Wynik ujemny po upływie okienka oznacza, że zakażenia najpewniej nie ma. Wynik dodatni w teście przesiewowym (HIV, kiła, anty-HCV) wymaga badania potwierdzającego, które laboratorium wykonuje zwykle z tej samej lub nowej próbki. Testy krętkowe w kierunku kiły pozostają dodatnie przez całe życie po wyleczeniu, dlatego lekarz ocenia je razem z testem niekrętkowym. Dodatni test HPV oznacza obecność wirusa, a nie raka – większość zakażeń ustępuje samoistnie w ciągu 1–2 lat.

Każde laboratorium podaje na wydruku metodę i próg wykrywalności. Wyniki z różnych laboratoriów mogą być opisane inaczej – „niereaktywny”, „ujemny”, „nie wykryto” – co oznacza to samo.

Co robić po dodatnim wyniku

Dodatni wynik w kierunku chlamydii, rzeżączki czy kiły oznacza konieczność leczenia antybiotykiem przepisanym przez lekarza – zwykle wenerologa, ginekologa lub urologa. Ważne jest powiadomienie partnerów i ich leczenie, a także powstrzymanie się od współżycia do zakończenia terapii. Po leczeniu lekarz może zlecić kontrolne badania laboratoryjne.

Potwierdzone zakażenie HIV, WZW B lub WZW C wymaga opieki specjalisty chorób zakaźnych. Leczenie jest dziś bardzo skuteczne, a badania laboratoryjne warto zaproponować także partnerom. Przy dodatnim teście HPV u kobiety ginekolog decyduje o dalszych krokach, np. cytologii lub kolposkopii.

Badania STD na NFZ, prywatnie i anonimowo

Lekarz rodzinny może na NFZ zlecić test HIV i HBsAg. Pozostałe badania laboratoryjne w kierunku zakażeń przenoszonych drogą płciową zleca zwykle wenerolog, ginekolog lub urolog w ramach diagnostyki; do wenerologa na NFZ nie jest potrzebne skierowanie. Test HIV można też wykonać bezpłatnie i anonimowo, bez skierowania, w punktach konsultacyjno-diagnostycznych działających w większych miastach. Prywatnie cały pakiet można zrobić bez skierowania w większości laboratoriów, także w Szczecinie.

Wyniki z krwi są zwykle gotowe po 1–2 dniach, a badania PCR i test HPV po kilku dniach. Laboratoria wydają wyniki osobiście, przez internet z kodem lub do lekarza zlecającego – nikt inny nie ma do nich dostępu.

Kiedy pilnie szukać pomocy

Po ryzykownym kontakcie z osobą zakażoną HIV lub o nieznanym statusie, po przemocy seksualnej albo po zakłuciu igłą zgłoś się jak najszybciej – najlepiej w ciągu kilku godzin, maksymalnie do 72 godzin – do szpitala zakaźnego lub na SOR. Można wtedy wdrożyć profilaktykę poekspozycyjną (PEP), która zmniejsza ryzyko zakażenia. Nie czekaj na wyniki z laboratorium. Pilnej pomocy wymaga też silny ból podbrzusza z gorączką lub ból i obrzęk jądra.