IGF-1 i hormon wzrostu

Czym jest IGF-1 i jaki ma związek z hormonem wzrostu

IGF-1, czyli insulinopodobny czynnik wzrostu 1 (dawniej somatomedyna C), to białko wytwarzane głównie w wątrobie. Powstaje pod wpływem hormonu wzrostu (GH), który wydziela przysadka mózgowa. Większość działań hormonu wzrostu – wzrost kości u dzieci, budowa mięśni, wpływ na metabolizm tłuszczów i cukrów u dorosłych – odbywa się właśnie za pośrednictwem IGF-1.

Hormon wzrostu wydziela się falami, głównie w nocy, więc jego pojedynczy pomiar niewiele mówi. IGF-1 jest za to we krwi względnie stały przez całą dobę. Dlatego badanie laboratoryjne IGF-1 jest wygodnym sposobem, by ocenić średnie wydzielanie hormonu wzrostu – za wysokie, prawidłowe lub za niskie.

Stężenie IGF-1 bardzo zmienia się z wiekiem: jest niskie u małych dzieci, gwałtownie rośnie w okresie dojrzewania, a potem stopniowo spada przez całe dorosłe życie. Z tego powodu laboratoria podają normy w przedziałach wiekowych, często osobno dla kobiet i mężczyzn.

Kiedy wykonuje się badanie IGF-1

Oznaczenie IGF-1 zleca przede wszystkim endokrynolog lub endokrynolog dziecięcy. W pediatrii to jedno z pierwszych badań laboratoryjnych przy diagnostyce niskiego wzrostu, u dorosłych – przy podejrzeniu akromegalii lub niedoczynności przysadki.

• dziecko rośnie wyraźnie wolniej niż rówieśnicy lub ma niski wzrost w stosunku do rodziców,
• objawy akromegalii u dorosłych: powiększenie dłoni i stóp (za ciasne obrączki, większy rozmiar butów), pogrubienie rysów twarzy, nadmierna potliwość, chrapanie, bóle stawów,
• guz przysadki wykryty w rezonansie (także przypadkowo),
• podejrzenie niedoboru hormonu wzrostu u dorosłych, np. po operacji lub radioterapii okolicy przysadki,
• kontrola leczenia akromegalii oraz terapii hormonem wzrostu u dzieci i dorosłych.

Jak przygotować się do badania IGF-1 i jak wygląda pobranie

To badanie krwi żylnej, pobieranej z żyły w zgięciu łokcia (u małych dzieci czasem z żyły na grzbiecie dłoni). Zwykle zaleca się pobranie rano, na czczo, choć IGF-1 jest mniej wrażliwe na porę dnia niż większość hormonów. Szczegóły warto sprawdzić w laboratorium – niektóre wysyłają próbki do większego ośrodka, więc mają określone godziny przyjmowania materiału.

Na wynik wpływa stan odżywienia. Długotrwałe głodzenie, niedożywienie, zaburzenia odżywiania, nieleczona celiakia czy ciężka choroba wątroby obniżają IGF-1. Niższe wartości dają też doustne estrogeny, a niedoczynność tarczycy i źle kontrolowana cukrzyca mogą fałszować obraz. Dlatego lekarz często zleca równolegle inne badania laboratoryjne, np. TSH i hemoglobinę glikowaną HbA1c. Jak przy innych oznaczeniach immunochemicznych, uwaga na duże dawki biotyny.

Hormon wzrostu (GH) mierzy się rzadziej i zwykle w testach dynamicznych: test stymulacyjny (po podaniu leku pobudzającego wydzielanie GH) przy podejrzeniu niedoboru albo test obciążenia glukozą przy podejrzeniu akromegalii. Takie badania krwi wykonuje się w poradni lub na oddziale endokrynologii według ścisłego schematu, z kilkoma pobraniami.

Normy IGF-1 i jak czytać wynik

IGF-1 podaje się w nanogramach na mililitr (ng/ml) lub w nanomolach na litr (nmol/l). W badaniach laboratoryjnych IGF-1 nie ma jednej normy dla dorosłych – zakres zależy od wieku i płci, a także od metody, którą stosuje laboratorium. Orientacyjnie u młodych dorosłych to około 100–350 ng/ml, a u osób po sześćdziesiątce wyraźnie mniej. Zawsze rozstrzyga zakres referencyjny z wydruku, dobrany do wieku pacjenta.

Coraz więcej laboratoriów podaje też wynik jako SDS (odchylenie standardowe) – to liczba pokazująca, jak daleko wynik odbiega od średniej dla danego wieku. Wartości mniej więcej od minus dwóch do plus dwóch uznaje się za prawidłowe. Przy kontroli leczenia ważne jest, by wyniki pochodziły z tego samego laboratorium, bo różne metody nie zawsze dają porównywalne liczby.

Podwyższone IGF-1 – co może oznaczać

Trwale wysokie IGF-1 u dorosłego, zwłaszcza z typowymi objawami, nasuwa podejrzenie akromegalii – choroby wywołanej przez gruczolaka przysadki wydzielającego nadmiar hormonu wzrostu. U dzieci przed zamknięciem chrząstek wzrostowych nadmiar GH prowadzi do gigantyzmu. Nieleczona akromegalia sprzyja nadciśnieniu, cukrzycy, chorobom serca i bezdechowi sennemu, dlatego potwierdzenie wymaga dalszych badań laboratoryjnych (testu z glukozą) i rezonansu przysadki.

Fizjologicznie wysokie IGF-1 występuje w okresie dojrzewania i w ciąży. Wyższe wartości bywają też u osób leczonych hormonem wzrostu oraz – przejściowo – przy nadczynności tarczycy. Pojedynczy wynik nieco powyżej normy, bez objawów, lekarz zwykle sprawdza ponownie, najlepiej w tym samym laboratorium.

Obniżone IGF-1 – co może oznaczać

Niskie IGF-1 u dziecka z niskim wzrostem może wskazywać na niedobór hormonu wzrostu, ale nie przesądza o nim – rozpoznanie wymaga testów stymulacyjnych w poradni endokrynologii dziecięcej. U dorosłych niskie IGF-1 bywa objawem niedoczynności przysadki, np. po operacji, urazie głowy lub radioterapii; często towarzyszą mu niedobory innych hormonów, dlatego lekarz ocenia też kortyzol poranny, wolną tyroksynę i prolaktynę.

Znacznie częściej niskie IGF-1 ma przyczyny niezwiązane z przysadką: niedożywienie i długie głodówki, choroby wątroby, nieleczoną niedoczynność tarczycy, źle wyrównaną cukrzycę, przewlekłe stany zapalne i podeszły wiek. Interpretację zawsze ustala lekarz na podstawie całości badań laboratoryjnych i objawów.

Badanie IGF-1 na NFZ i prywatnie, czas oczekiwania

Na NFZ IGF-1 zleca lekarz specjalista, najczęściej endokrynolog lub endokrynolog dziecięcy, w ramach diagnostyki. Prywatnie można wykonać to badanie laboratoryjne bez skierowania, ale wynik wymaga oceny w kontekście wieku, wzrostu i innych badań. W Szczecinie próbkę przyjmuje większość punktów pobrań; ponieważ wiele laboratoriów wykonuje IGF-1 tylko w wybrane dni, na wynik czeka się zwykle od 2 do 5 dni roboczych.

Na wizytę z dzieckiem zabierz siatki centylowe lub zapis wzrostu z bilansów, wzrost rodziców i wcześniejsze badania laboratoryjne. Dorosły powinien wziąć wyniki innych hormonów, opis rezonansu przysadki i – przy podejrzeniu akromegalii – stare zdjęcia, na których widać zmianę rysów twarzy.

Kiedy pilnie do lekarza

Sam wynik tego badania laboratoryjnego rzadko wymaga interwencji w trybie pilnym. Pilnej konsultacji wymagają natomiast nagłe zaburzenia widzenia (np. zawężenie pola widzenia) czy silny, nowy ból głowy u osoby z guzem przysadki, a także nagłe osłabienie z wymiotami i spadkiem ciśnienia u chorego z niedoczynnością przysadki. W takich sytuacjach wezwij pomoc lub jedź na SOR.