Krew utajona w kale (test FIT)

Czym jest test na krew utajoną w kale i co wykrywa

Krew utajona to taka, której nie widać gołym okiem – kał wygląda normalnie, a jednak zawiera niewielkie ilości krwi. Źródłem mogą być polipy, czyli uwypuklenia błony śluzowej jelita, rak jelita grubego, ale też hemoroidy, szczeliny odbytu czy stany zapalne. Polipy i wczesny rak często krwawią bardzo słabo i z przerwami, długo nie dając żadnych objawów.

Test immunochemiczny FIT (z angielskiego fecal immunochemical test) wykrywa ludzką hemoglobinę – barwnik krwinek czerwonych – za pomocą przeciwciał. Dzięki temu reaguje tylko na krew człowieka i nie jest zaburzany przez mięso w diecie, żelazo czy witaminę C. To duża przewaga nad starszym testem gwajakowym, który wymagał kilkudniowej diety i dawał wiele fałszywych wyników. Polskie laboratoria coraz rzadziej wykonują tę starszą metodę.

Hemoglobina z górnego odcinka przewodu pokarmowego (żołądka, dwunastnicy) jest w dużej części trawiona po drodze, dlatego FIT najlepiej wykrywa krwawienia z jelita grubego. To badanie laboratoryjne jest więc ukierunkowane właśnie na przesiew raka jelita grubego.

Kiedy wykonuje się badanie krwi utajonej w kale

Główne zastosowanie tego badania laboratoryjnego to przesiew, czyli badanie wykonywane u osób bez objawów, by wykryć chorobę na wczesnym etapie. Europejskie zalecenia przewidują przesiew raka jelita grubego od 50. roku życia – testem FIT powtarzanym regularnie albo kolonoskopią. Rak jelita grubego należy w Polsce do najczęstszych nowotworów, a wykryty wcześnie jest w dużej mierze wyleczalny.

To samo badanie laboratoryjne bywa zlecane także w innych sytuacjach, choć wtedy jest tylko jednym z elementów diagnostyki:

• niedokrwistość z niedoboru żelaza o niejasnej przyczynie, zwłaszcza u mężczyzn i kobiet po menopauzie
• zmiana rytmu wypróżnień utrzymująca się kilka tygodni
• rak jelita grubego lub duże polipy u bliskich krewnych – jako uzupełnienie, gdy kolonoskopia nie jest możliwa
• kontrola w ramach profilaktyki, na przykład jako część pakietu badań dla osób starszych

Bezpłatny test FIT w programie profilaktycznym NFZ

W programie profilaktycznym Moje Zdrowie, realizowanym w przychodniach podstawowej opieki zdrowotnej, osoby po 50. roku życia mogą raz na trzy lata wykonać bezpłatnie zestaw badań laboratoryjnych, w którym jest test na krew utajoną w kale metodą immunochemiczną (FIT-OC). Najpierw wypełnia się ankietę, na przykład w Internetowym Koncie Pacjenta lub w przychodni, a lekarz POZ wystawia skierowanie. Zgodnie z przepisami test musi być wykonany metodą immunochemiczną w laboratorium diagnostycznym. Szczegóły opisujemy przy bezpłatnych badaniach w programie profilaktycznym NFZ.

Niezależnie od programu badanie krwi utajonej w kale może zlecić na NFZ lekarz rodzinny, a prywatnie wykonuje je bez skierowania większość laboratoriów – w Szczecinie praktycznie każdy punkt pobrań. Wynik z laboratorium jest zwykle gotowy po 1–2 dniach. Istnieje też osobny program przesiewowej kolonoskopii, w którym badanie mogą wykonać bez skierowania osoby w określonym wieku (obecnie głównie 50–65 lat), a wcześniej – zwykle od 40. roku życia – osoby, których bliski krewny chorował na raka jelita grubego. Zasady programów co pewien czas się zmieniają, dlatego aktualne warunki warto sprawdzić w przychodni lub na stronach NFZ.

Jak pobrać kał do testu FIT

Do tego badania laboratoryjnego potrzebny jest specjalny zestaw: probówka z płynem buforowym i patyczek przymocowany do nakrętki. Zestaw wydaje punkt pobrań lub przychodnia. Kał oddaj do czystego naczynia albo na papier ułożony nad wodą w toalecie – próbka nie może być zmieszana z wodą ani moczem. Patyczkiem przeciągnij po powierzchni kału w kilku miejscach, tak by na rowkach została niewielka ilość materiału, i włóż go z powrotem do probówki.

Laboratoria zwracają uwagę, by nie nabierać zbyt dużo kału – nadmiar zaburza oznaczenie, a wtedy badanie trzeba powtórzyć. Probówkę opisz imieniem, nazwiskiem i datą pobrania. Nie pobieraj próbki w czasie miesiączki ani przy krwawieniu z hemoroidów, bo krew z tych źródeł da wynik dodatni. Instrukcja dołączona do zestawu podaje, w jakim czasie trzeba dostarczyć probówkę do laboratorium i jak ją przechować. Jeśli nie masz pewności, jak pobrać kał, poproś o pokazanie w punkcie pobrań – pracownicy laboratorium robią to na co dzień.

Jak czytać wynik testu na krew utajoną z laboratorium

W badaniach laboratoryjnych stosuje się testy jakościowe i ilościowe. Testy jakościowe podają tylko wynik dodatni lub ujemny. Testy ilościowe, wykonywane na analizatorach w laboratorium, mierzą stężenie hemoglobiny w mikrogramach na gram kału (µg Hb/g). Wynik powyżej ustalonego progu odcięcia uznaje się za dodatni. Próg zależy od użytego testu i od tego, czy badanie jest częścią programu – w Europie najczęściej wynosi około 10–20 µg/g, a laboratoria podają go na wydruku.

Krajowa Izba Diagnostów Laboratoryjnych zaleca w badaniach laboratoryjnych krwi utajonej stosowanie testów ilościowych spełniających wymagania jakościowe. Kasetki z apteki do samodzielnego odczytu są mniej dokładne, a błędny odczyt w domu zdarza się często. Jeśli robisz to badanie laboratoryjne profilaktycznie, lepiej wykonać je w laboratorium.

Wynik dodatni i ujemny – co oznaczają

Dodatni wynik tego badania laboratoryjnego nie oznacza raka. Oznacza, że w kale jest krew i trzeba ustalić jej źródło. U większości osób z dodatnim wynikiem przyczyną okazują się polipy, hemoroidy, uchyłki lub stan zapalny, a rak – w mniejszości przypadków. Standardem jest skierowanie na kolonoskopię, czyli obejrzenie wnętrza jelita kamerą, podczas której polipy można od razu usunąć. Powtarzanie testu w nadziei na wynik ujemny nie jest zalecane, bo krwawienie z polipa bywa przerywane.

Ujemny wynik badania laboratoryjnego jest uspokajający, ale nie wyklucza w stu procentach polipów ani nowotworu – nie każdy krwawi w danym momencie. Dlatego test FIT powtarza się regularnie, zwykle co 2–3 lata, a przy objawach nie należy opierać się tylko na nim. Leki przeciwkrzepliwe i przeciwzapalne mogą nasilać krwawienie, ale dodatni wynik u osoby, która je przyjmuje, i tak wymaga diagnostyki.

Przy dodatnim wyniku lekarz często zleca też badania krwi: morfologię krwi, która pokaże, czy nie rozwinęła się niedokrwistość, oraz ferrytynę, czyli zapas żelaza. Marker CEA nie służy do przesiewu zdrowych osób – jest używany głównie w kontroli po leczeniu raka. W diagnostyce przewlekłej biegunki inne znaczenie ma kalprotektyna w kale, która wskazuje na stan zapalny jelit.

Kiedy z objawami jelitowymi iść do lekarza od razu

Test FIT jest przeznaczony dla osób bez objawów. Jeśli zauważysz widoczną krew w stolcu lub czarne, smoliste stolce, niezamierzony spadek masy ciała, utrzymującą się zmianę rytmu wypróżnień, uporczywy ból brzucha albo osłabienie z bladością, nie zastępuj wizyty testem z laboratorium – zgłoś się do lekarza rodzinnego. Wynik żadnego badania laboratoryjnego nie zastąpi oceny lekarza, gdy objawy już się pojawiły. Obfite krwawienie z odbytu, wymioty krwią, zawroty głowy czy omdlenie wymagają natychmiastowej pomocy na SOR lub pod numerem 112.